Tranh cãi không chỉ nằm ở bản quy hoạch
Lấy ý kiến cư dân trong một dự án tái thiết đô thị là quá trình chính quyền công khai phương án quy hoạch và ghi nhận nguyện vọng của những người chịu tác động, để quyết định không chỉ dựa trên hồ sơ kỹ thuật mà còn phản ánh đời sống tại chỗ. Tại phường Vĩnh Hưng, chính quy trình này đang trở thành tâm điểm hoài nghi. Từ ngày 12/10 đến 1/11, chính quyền phường tổ chức lấy ý kiến về quy hoạch tỷ lệ 1/500 của dự án Sun Group; trong khi đó, nhiều cư dân nói họ không tin ý kiến phản đối sẽ được phản ánh đúng trong kết quả. Đây không phải phản ứng trước một bản vẽ trừu tượng: người dân lo đất ở nơi họ sinh sống sẽ bị thu hồi để xây chung cư thương mại, còn phương án bồi thường và tái định cư vẫn chưa rõ. Quy mô dự án là 447 ha, nhưng độ lớn của dự án không thể thay thế yêu cầu giải trình với những hộ bị ảnh hưởng.
Băng rôn là dấu hiệu của niềm tin suy giảm
Phản đối tái thiết ở Vĩnh Hưng đã vượt khỏi những lời than phiền riêng lẻ. Từ đầu tháng 10, cư dân tập trung tại trụ sở công quyền, diễu phố và gửi đơn thư; ngày 31/10, một đoạn video lan truyền trên Threads cho thấy hàng chục băng rôn phản đối phủ kín một ngõ hẻm. Trên băng rôn có lời kêu gọi không lấy đất khu dân cư lâu đời để xây chung cư thương mại. Việc treo băng rôn diễn ra sau khi giới chức yêu cầu các hộ ký cam kết không tuần hành, không treo băng rôn và không tụ tập đông người. Dù cách thể hiện có thể gây tranh luận, sự bất chấp lệnh cấm cho thấy người dân cảm thấy những kênh chính thức chưa giúp họ được lắng nghe. Khi thông tin về tiến độ, thu hồi đất và bồi thường còn mờ, hạn chế biểu đạt càng khiến nghi ngờ tăng lên thay vì làm dịu bất đồng.
Bóng dáng Dự án Sông Hồng
Nỗi lo ở Vĩnh Hưng gắn với một tiền lệ gần đó: tranh cãi quanh việc lấy ý kiến về Dự án Sông Hồng. Theo khảo sát được dẫn trong nguồn, những người được hỏi đều phản đối dự án và nghi ngờ tính minh bạch; tuy nhiên, ngày 27/9, Chủ tịch Tô Lâm công bố tỷ lệ đồng thuận 71,8%. Khi kết quả như vậy được nêu ra mà người dân chưa thấy quy trình và dữ liệu cụ thể được làm sáng tỏ, con số dễ trở thành lý do để nghi ngờ hơn là bằng chứng thuyết phục. Vì thế, cư dân Vĩnh Hưng lo rằng kết quả lấy ý kiến ở phường mình cũng có thể không khớp với trải nghiệm họ đang bày tỏ. Hai dự án không nên bị đánh đồng, nhưng bài học về lòng tin thì rõ: công bố một tỷ lệ đồng thuận không đủ nếu thiếu cách kiểm đếm minh bạch và giải thích ai được hỏi, hỏi thế nào, ý kiến phản đối được ghi nhận ra sao.
Muốn đối thoại có ý nghĩa, phải minh bạch
Điểm yếu lớn nhất của quy trình lấy ý kiến cư dân không nằm ở việc người dân có đồng ý với dự án hay không, mà ở chỗ họ có thể kiểm chứng rằng ý kiến của mình đã được tiếp nhận trung thực hay chưa. Những phản ánh về thông tin thiếu hụt, cùng sự bức xúc trước việc tiếng nói phản đối không được thể hiện đầy đủ trên truyền hình địa phương, khiến nghi ngờ có cơ sở trong mắt cư dân. Một quy trình đáng tin cần công khai cách thu thập và tổng hợp ý kiến, phân biệt rõ đồng thuận với im lặng, đồng thời trả lời cụ thể các câu hỏi về bồi thường, tái định cư và thời điểm thu hồi đất. Nếu không, các buổi đối thoại dễ bị xem như thủ tục hợp thức hóa quyết định đã có sẵn. Kết luận ở Vĩnh Hưng vì vậy không nên là cư dân phản đối hay chính quyền thúc tiến độ, mà là: tái thiết chỉ có thể thuyết phục khi người chịu tác động được nghe, được biết và thấy ý kiến của mình được xử lý công khai.
