Tái thiết phải bắt đầu từ những vướng mắc hằng ngày
Tái thiết đô thị là quá trình tổ chức lại hạ tầng, không gian công cộng và khu dân cư hiện hữu để nâng chất lượng sống, đồng thời bảo đảm người dân được tham gia và hưởng lợi từ những thay đổi đó. Với Vĩnh Hưng, đây không nên là cuộc thay áo kiến trúc đơn thuần mà phải giải quyết những bất tiện đã thành chuyện thường nhật. Phường có diện tích 4,47 km², dân số khoảng 80.000 người và cách Hồ Gươm khoảng 4 km. Đề án tái thiết đang được nghiên cứu, lập quy hoạch; địa phương lấy ý kiến người dân về dự thảo quy hoạch tỷ lệ 1/500. Quy mô dự án chỉnh trang, tái thiết được phê duyệt là 447 ha, trong đó hơn một nửa diện tích dành cho chỉnh trang. Bối cảnh Hà Nội định hướng quy hoạch dài hạn càng khiến việc xử lý những điểm nghẽn tích tụ nhiều năm trở nên cấp thiết.
Điểm xuất phát hợp lý nhất là câu hỏi cư dân cần gì trước tiên: đi lại thông suốt, thoát nước an toàn, tiếp cận dịch vụ thiết yếu và có nơi nghỉ ngơi gần nhà. Nếu những nhu cầu này không đứng ở trung tâm, diện mạo mới có thể đẹp trên bản vẽ nhưng ít cải thiện đời sống.
Giao thông và cứu hỏa không thể chờ đến sau
Giao thông Vĩnh Hưng là ưu tiên cấp bách vì nhiều ngõ chỉ rộng 3–4 m, trong khi mật độ dân cư và phương tiện cao khiến ùn tắc xảy ra cả ngoài giờ cao điểm. Chỉ một xe dừng đỗ hoặc sự cố nhỏ cũng có thể làm dòng xe tắc nghẽn. Trong gần 70 km đường ngõ, khoảng 7,7 km rộng 3–5 m và khoảng 2 km rộng 5–7 m; phần lớn mạng lưới còn lại có mặt cắt hẹp. Đây không chỉ là bất tiện đi lại: ngõ chật còn hạn chế khả năng tiếp cận của xe cứu hỏa, khiến việc ứng cứu khi có cháy thêm khó khăn.
Dự thảo quy hoạch tính đến các tuyến đường có mặt cắt 21,5 m, 30 m và 40 m, cùng phương án cải thiện kết nối với khu vực lân cận, trong đó có cầu Cự Khối kết nối sang Long Biên. Tuy vậy, mở đường cần đi cùng tổ chức giao thông hợp lý, lối đi bộ an toàn và phương án tiếp cận khẩn cấp cho từng cụm dân cư. Mở rộng mặt đường mà bỏ qua sinh hoạt tại chỗ chỉ chuyển điểm nghẽn chứ chưa giải quyết bài toán.
Thoát nước, cây xanh và tiện ích phải được làm đồng bộ
Ở Vĩnh Hưng, mưa lớn khoảng 30 phút có thể gây ngập nặng, khiến người dân không thể đi lại. Kênh mương và hệ thống thoát nước chưa được quy hoạch bài bản, trong khi cấp nước, chiếu sáng và hạ ngầm các hệ thống kỹ thuật cũng chưa đồng bộ. Vì vậy, làm đường trước rồi xử lý thoát nước sau là cách làm dễ tạo thêm chi phí xã hội và kéo dài xáo trộn. Hạ tầng đô thị cần được đầu tư như một mạng lưới gắn kết, không phải những hạng mục rời rạc.
Không gian xanh, công cộng và vui chơi giải trí gần như thiếu vắng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống cư dân. Định hướng tái thiết nêu mục tiêu tăng cây xanh, phát triển công viên và công trình công cộng; theo tính toán của dự thảo quy hoạch, gần 70% phần diện tích dự án ảnh hưởng tới người dân liên quan đến mở rộng đường, ngõ, xây công viên, cảnh quan và hạ tầng công cộng, còn khoảng 30% dành cho công trình cao tầng phục vụ chỉnh trang. Tỷ lệ ấy là tín hiệu đáng chú ý, nhưng chất lượng cuối cùng phải được đánh giá bằng khả năng tiếp cận thực tế của từng khu dân cư.
Quy hoạch chỉ bền vững khi người dân được bảo đảm quyền lợi
Quy hoạch Vĩnh Hưng sẽ tác động đến nhà cửa, lối đi và sinh kế, nên lấy ý kiến không thể chỉ là thủ tục. Người dân cần được biết rõ khu vực nào tái thiết, khu vực nào chỉnh trang, tiến độ ra sao và quyền lợi của từng nhóm bị ảnh hưởng được giải quyết thế nào. Khi giải phóng mặt bằng, nhà tái định cư cần được xây dựng để sẵn sàng bố trí cho các hộ đủ điều kiện; phương án nhà ở xã hội cũng cần được thông tin minh bạch.
Tái thiết Vĩnh Hưng chỉ có ý nghĩa nếu lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân được cân bằng, với quy trình công khai, minh bạch và tuân thủ quy định. Điều đó đòi hỏi đối thoại thực chất, công bố tác động cụ thể và tiếp thu góp ý trước khi chốt phương án. Kết luận cần rõ ràng: hãy ưu tiên kết nối giao thông, cứu hỏa, thoát nước và không gian xanh, đồng thời bảo vệ quyền lợi cư dân ngay trong từng bước triển khai. Một đô thị tốt hơn phải là nơi người dân hiện hữu có thể sống tốt hơn, chứ không chỉ là nơi có diện mạo mới.
