Điện mặt trời mái nhà: nguồn năng lượng tại chỗ đang thay đổi bức tranh phụ tải
Điện mặt trời mái nhà là mô hình lắp đặt tấm pin trên mái công trình để tạo nguồn năng lượng tại chỗ, giúp hộ gia đình, cơ quan và doanh nghiệp tự sản xuất, tự tiêu thụ một phần nhu cầu điện, giảm phụ thuộc vào hệ thống điện quốc gia, đồng thời hạn chế áp lực đầu tư thêm các dự án nguồn và lưới truyền tải ở xa. Nhu cầu điện của Việt Nam đang tăng khoảng 10% mỗi năm, buộc hệ thống phải tìm kiếm những lời giải linh hoạt hơn cho an ninh năng lượng. Trong bối cảnh các dự án nguồn lớn mất nhiều năm chuẩn bị, điện mặt trời mái nhà nổi lên như nguồn năng lượng tái tạo Việt Nam có thời gian triển khai nhanh, không cần thu hồi đất, giải phóng mặt bằng và có thể khai thác tối đa diện tích mái nhà vốn đang bị bỏ trống.
11.000 MWp điện mặt trời mái nhà: con số ấn tượng nhưng chưa đủ để yên tâm
Theo thống kê của Tập đoàn Điện lực Việt Nam, tổng công suất điện mặt trời mái nhà trên toàn quốc đã đạt khoảng 11.000 MWp. Đây là mức tăng trưởng cho thấy người dân và doanh nghiệp đã chủ động hơn trong đầu tư năng lượng tái tạo, thay vì chờ nguồn điện truyền thống. Lợi thế lớn nhất là nhanh: dự án có thể hoàn thành trong vài tháng, trong khi nhà máy nhiệt điện hoặc thủy điện cần nhiều năm lập, thẩm định, xây dựng. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào con số công suất mà bỏ qua khả năng hấp thụ của lưới điện, chúng ta dễ rơi vào lạc quan hình thức. Khi các hệ thống đồng loạt phát tối đa vào giờ nắng, lưới điện khu vực có thể không tiếp nhận hết, làm nảy sinh bài toán điện dư, giảm hiệu quả đầu tư và thậm chí gây rủi ro vận hành.
Quản lý lưới điện: điểm nghẽn âm thầm của làn sóng năng lượng tái tạo
Thực tế ở miền Nam cho thấy năng lượng tái tạo Việt Nam không chỉ là câu chuyện lắp được bao nhiêu MWp, mà là lưới điện quản lý được bao nhiêu. Tổng công ty Điện lực miền Nam thường xuyên kiểm tra khả năng tiếp nhận của trạm biến áp, đường dây, từ đó dự báo mức có thể tiếp nhận thêm nguồn phát tại từng khu vực. Cách làm này phản ánh một sự thận trọng cần thiết: nếu không kiểm soát tốt điểm đấu nối, điện mặt trời mái nhà sẽ biến thành nguồn điện không ổn định, gây dao động điện áp, ảnh hưởng đến thiết bị sản xuất. EVNSPC phải phối hợp với chính quyền và sở công thương để hướng dẫn khách hàng lựa chọn phương án đầu tư phù hợp, đảm bảo yêu cầu đấu nối, an toàn và khả năng tiếp nhận của hệ thống điện. Vấn đề ở đây không phải cản trở đầu tư, mà là tránh biến "bùng nổ điện mặt trời" thành "bùng nổ rủi ro lưới điện".
Sản xuất xanh của doanh nghiệp và bài toán điện dư chưa có lời giải rõ
Sức ép sản xuất xanh doanh nghiệp đang thúc đẩy mạnh mẽ mô hình tự sản, tự tiêu. Nhiều doanh nghiệp lớn sử dụng điện trung áp lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà để đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất xanh, phục vụ thị trường xuất khẩu. Nhưng khi công suất lắp đặt vượt nhu cầu tức thời, điện dư xuất hiện; nếu lưới điện không thu hết, hiệu quả kinh tế của nhà đầu tư bị bào mòn. Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị yêu cầu có cơ chế, chính sách ưu đãi hợp lý cho điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ và hệ thống lưu trữ năng lượng. Dù vậy, hệ thống pin lưu trữ (BESS) hiện vẫn trong vùng "xám" về cơ chế: chi phí còn cao, điều kiện sử dụng chưa rõ ràng nên nhiều địa phương và nhà đầu tư dù đã xác định nhu cầu nhưng triển khai vẫn vướng. Nếu không nhanh chóng tháo nút thắt này, sản xuất xanh sẽ dừng lại ở khẩu hiệu hơn là hành động.
Bước ngoặt chính sách: từ Chỉ thị 10 đến Luật Điện lực sửa đổi và Quy hoạch điện VIII
Chính sách năng lượng đang đứng trước yêu cầu phải đi nhanh hơn thực tiễn. Chỉ thị 10 được Bộ Công Thương trình Chính phủ ban hành, khuyến khích điện mặt trời mái nhà theo hướng tự sản, tự tiêu, lắp đặt hệ thống pin lưu trữ và đặt mục tiêu mỗi năm có khoảng 10% cơ quan công sở, 10% hộ gia đình lắp đặt. Trong Quy hoạch điện VIII, chỉ tiêu điện mặt trời mái nhà đã được giao đến từng tỉnh, kèm yêu cầu địa phương chủ động ban hành chính sách hỗ trợ theo thẩm quyền; Bộ đang tiếp tục đôn đốc các nơi triển khai trong thời gian tới. Đồng thời, Bộ Công Thương dự kiến trình Luật Điện lực (sửa đổi) tại kỳ họp Quốc hội tháng 10, nhằm tháo gỡ rào cản và thu hút nguồn lực đầu tư vào điện, trong đó có năng lượng tái tạo. Một câu nói đáng chú ý là: "Việc phát triển các dự án nguồn điện và lưới điện cần nhiều thời gian, trong khi điện mặt trời mái nhà có thể triển khai rất nhanh". Nếu luật và quy hoạch không bắt kịp thực tế này, chúng ta sẽ để lỡ cơ hội vàng để nâng cao hiệu quả lưới điện bằng nguồn tại chỗ.
