Điện mặt trời mái nhà: Tấm khiên trước nhu cầu điện tăng 10% mỗi năm
Điện mặt trời mái nhà là hệ thống pin quang điện được lắp đặt trên mái nhà của hộ gia đình, cơ quan và doanh nghiệp, tạo ra nguồn điện phân tán tại chỗ để tự sản xuất, tự tiêu thụ, giảm phụ thuộc vào lưới điện quốc gia và góp phần chuyển dịch hệ thống năng lượng sang hướng xanh hơn, bền vững hơn. Nên nhìn mốc 11.000 MWp không chỉ như một con số đẹp mà như lời cảnh báo: hệ thống điện truyền thống đang không kịp theo tốc độ tăng phụ tải khoảng trên dưới 10% mỗi năm. Khi các dự án nguồn lớn và lưới truyền tải cần nhiều năm chuẩn bị, điện mặt trời mái nhà trở thành “giải pháp tình thế” thông minh. Thời gian triển khai nhanh, không phải thu hồi đất, giảm áp lực truyền tải – đó là những lợi thế rõ ràng, nhưng nếu quy hoạch, chính sách điện xanh không theo kịp thì tiềm năng này sẽ bị phân tán, manh mún và khó tích hợp hiệu quả vào hệ thống năng lượng tái tạo Việt Nam.
11.000 MWp: Thành tích ấn tượng nhưng chưa đủ cho tham vọng năng lượng tái tạo
Tổng công suất điện mặt trời mái nhà trên toàn quốc đã đạt khoảng 11.000 MWp theo thống kê của Tập đoàn Điện lực Việt Nam. Đây là bước tiến nhanh, chứng minh người dân và doanh nghiệp không chờ đợi mà tự tìm đường ra khỏi nỗi lo thiếu điện mùa cao điểm. Thứ trưởng Bộ Công Thương thừa nhận loại hình này đã “đóng góp một phần đáng kể trong đáp ứng nhu cầu điện của quốc gia” – một nhận định cho thấy điện mặt trời mái nhà đã bước ra khỏi vai trò phụ trợ. Tuy vậy, ngay chính Bộ Công Thương cũng đánh giá việc phát triển vẫn chưa đạt mục tiêu và chậm hơn các nguồn điện nền khác. Chỉ thị 10 đặt tham vọng mỗi năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình lắp đặt hệ thống tự sản xuất, tự tiêu thụ, nhưng chưa có cơ chế tài chính và kỹ thuật đủ rõ để biến tỷ lệ đó thành hiện thực. Nếu coi 11.000 MWp là đích đến thì chúng ta đã hài lòng quá sớm; thực tế, đây mới là điểm xuất phát để đẩy nhanh tỷ lệ năng lượng tái tạo Việt Nam trong cơ cấu điện.
Bắc Ninh: Minh chứng cho vai trò doanh nghiệp trong thúc đẩy điện xanh
Trong bức tranh điện mặt trời mái nhà cả nước, Bắc Ninh nổi lên như một phòng thí nghiệm sống cho chính sách điện xanh gắn với sản xuất công nghiệp. Đến tháng 9, tỉnh này có 2.268 nguồn điện mặt trời mái nhà hoàn thành lắp đặt, đưa vào vận hành với tổng công suất 298,938 MW, chiếm khoảng 89,2% tổng công suất đã đăng ký phát triển. Gần 300 MW công suất phân tán tại chỗ đã giúp giảm đáng kể nhu cầu công suất nhận từ lưới điện vào ban ngày và tăng khả năng chủ động nguồn điện phục vụ sản xuất, kinh doanh. Điều đáng chú ý là động lực đầu tư của doanh nghiệp không chỉ đến từ nỗi lo hóa đơn điện mà còn từ áp lực chuỗi cung ứng: họ cần tăng tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo, đáp ứng yêu cầu về năng lượng xanh của công ty mẹ, khách hàng, đối tác và giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất. Bắc Ninh vì thế cho thấy khi nhu cầu thị trường gắn chặt với tiêu chí xanh, điện mặt trời mái nhà không còn là phong trào mà trở thành chiến lược cạnh tranh.
Khoảng trống giữa quy hoạch, lưới điện và thực tế mái nhà
Bộ Công Thương đã phân bổ chỉ tiêu phát triển điện mặt trời mái nhà đến từng địa phương trong Quy hoạch điện VIII và tổ chức các hội nghị trực tuyến yêu cầu UBND các tỉnh, thành phố ban hành chính sách hỗ trợ theo thẩm quyền. Thời gian tới, Bộ khẳng định sẽ tiếp tục đôn đốc các địa phương triển khai chính sách hỗ trợ. Nhưng chính sách tự nó không sinh công suất nếu lưới điện không đủ năng lực tiếp nhận nguồn phân tán, nếu thủ tục kỹ thuật và pháp lý đối với hệ thống tự sản xuất, tự tiêu thụ còn phức tạp. Ngay tại Bắc Ninh, dù đã định hướng 417 doanh nghiệp với tổng công suất tối thiểu 811,5 MW, mới chỉ có 75 doanh nghiệp đăng ký phát triển với 224,44 MW – tức khoảng 27,7% công suất định hướng. Con số này cho thấy khoảng cách giữa tiềm năng mái nhà xưởng và quyết định đầu tư vẫn còn lớn, vì rủi ro về quy định, đấu nối và tương lai cơ chế giá vẫn khiến nhiều doanh nghiệp ngần ngại.
Từ Luật Điện lực sửa đổi tới chiến lược điện mặt trời mái nhà cho doanh nghiệp
Việc Bộ Công Thương dự kiến trình dự án Luật Điện lực (sửa đổi) tại kỳ họp Quốc hội tháng 10 với mục tiêu tháo gỡ rào cản, thu hút thêm nguồn lực đầu tư vào lĩnh vực điện cho thấy Nhà nước đã nhận ra tầm quan trọng của nguồn phân tán như điện mặt trời mái nhà. Nhưng luật chỉ tạo khung; bản thân doanh nghiệp và hộ gia đình phải được trao quyền rõ ràng để tự sản xuất, tự tiêu thụ, lắp đặt hệ thống pin lưu trữ và tham gia sâu hơn vào thị trường điện xanh. Bắc Ninh đang phối hợp với cơ quan quản lý khu công nghiệp và công ty điện lực để theo dõi tiến độ từng doanh nghiệp, hướng dẫn quy định và tháo gỡ khó khăn trong phát triển điện mặt trời mái nhà. Đó là mô hình nên được nhân rộng: gắn phát triển điện mặt trời mái nhà với quy hoạch lưới phân phối, tiêu chí sản xuất xanh của doanh nghiệp và nhu cầu phụ tải thực tế. Nếu coi mái nhà là “nhà máy điện” của tương lai, luật và chính sách phải công nhận, bảo vệ và khuyến khích vai trò chủ động của người tiêu dùng điện – thay vì xem họ chỉ là đối tượng được cấp điện.
