Nhạc AI bị cấm trên bảng xếp hạng ARIA: bước ngoặt hay phản ứng phòng thủ?
Việc nhạc do trí tuệ nhân tạo tạo ra bị cấm xuất hiện trên bảng xếp hạng ARIA là một quy định mới nhằm bảo vệ giá trị sáng tạo của con người, đối phó với làn sóng ca khúc được tạo hoàn toàn hoặc phần lớn bằng AI đang tràn vào các nền tảng phát nhạc và đặt ra câu hỏi về bản quyền âm nhạc AI lẫn vai trò của người nghệ sĩ trong kỷ nguyên số. Từ ngày 21/8, Hiệp hội Thu âm Australia quy định nhạc AI bị cấm trên các bảng xếp hạng hàng đầu nếu không thể hiện “mức độ sáng tạo đáng kể” của con người. Những ca khúc hoàn toàn do nhạc do trí tuệ nhân tạo tạo sẽ không đủ điều kiện, và bảng xếp hạng ARIA cũng loại bỏ bài hát sử dụng AI cho toàn bộ hoặc phần lớn yếu tố sáng tạo. Theo Giám đốc điều hành ARIA, nếu bảng xếp hạng tôn vinh các sản phẩm AI không được cấp phép, nền tảng của ngành âm nhạc thu âm sẽ bị suy yếu. Đây không chỉ là động thái kỹ thuật, mà là tuyên bố chính trị: bảng xếp hạng phải là sân chơi của tác giả con người, không phải của thuật toán.
Làn sóng nhạc do trí tuệ nhân tạo tạo và nỗi lo bản quyền
ARIA không tự nhiên ra tay siết nhạc AI; ngành nhạc Úc đã có cú sốc đầu tiên khi một bản hát lại “Like a Prayer” leo lên số một rồi bị nghi dùng giọng hát và tiếng trống do AI tạo ra. Cộng với việc một lãnh đạo nền tảng phát nhạc cho biết hơn một phần ba số bản nhạc mới upload là hoàn toàn do AI tạo, nỗi lo bị lấn át bởi nội dung tự động càng rõ ràng. Động thái nhạc AI bị cấm trên bảng xếp hạng ARIA vì thế là phản ứng trực tiếp trước sự bùng nổ nhạc do trí tuệ nhân tạo tạo. Nó phát đi thông điệp: “Lượng không thể thay cho chất”. Khi các ca khúc được tạo chỉ bằng vài câu lệnh, giá trị lao động nghệ sĩ bị đe dọa, còn bản quyền âm nhạc AI thì nằm trong vùng xám. Một bảng xếp hạng vốn là thước đo uy tín mà lại tràn ngập nội dung nghi vấn về cấp phép, về nguồn dữ liệu huấn luyện, thì niềm tin của công chúng sẽ sớm bị bào mòn.
Khoảng trống luật bản quyền: khi tòa án phải dùng quy định từ thập niên 1970
Câu chuyện ARIA không thể tách rời bối cảnh rộng hơn: luật bản quyền đang chạy sau AI vài thập kỷ. Ở nhiều nước, luật bản quyền chưa được cập nhật từ năm 1976, nên thẩm phán buộc phải diễn giải những hướng dẫn cũ kỹ trước các tranh chấp có khả năng định hình tương lai ngành AI. Các mô hình AI được huấn luyện trên khối dữ liệu khổng lồ gồm sách, bài báo, tác phẩm nghệ thuật; trong khi luật vẫn chưa bắt kịp thực tế đó. Một phán quyết gần đây cho thấy thế tiến thoái lưỡng nan: tòa coi việc huấn luyện AI trên tác phẩm có bản quyền giống hành vi đọc, không phải sao chép, nên là hợp pháp, nhưng vẫn xử phạt vì nguồn dữ liệu lấy từ “thư viện ngầm” bất hợp pháp. Luật bản quyền xoay quanh hành vi sao chép, chứ không xoay quanh việc sử dụng hay tiếp nhận tác phẩm. Điều này khiến việc xử lý bản quyền âm nhạc AI rất khó: training trên hàng triệu bài hát là “đọc” hay “sao chép”? Và các bản nhạc sinh ra từ đó là sáng tạo mới hay là sản phẩm phái sinh cố ý né luật?
Quy định bảo vệ tác giả: Việt Nam và bài toán xác định quyền với nhạc AI
Trong khi ARIA chọn cách nhạc AI bị cấm khỏi bảng xếp hạng, một số hệ thống pháp luật khác đi theo hướng khẳng định nguyên tắc: tác giả phải là con người. Việt Nam đã luật hóa quy tắc này, coi đơn đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp là không hợp lệ nếu có cơ sở khẳng định tác giả không phải con người hoặc không trực tiếp sáng tạo ra đối tượng. Với quyền tác giả và quyền liên quan, quy định yêu cầu con người có “đóng góp đáng kể và mang tính quyết định”, chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp, thì quyền mới phát sinh. Trường hợp sản phẩm hoàn toàn do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra hoặc không đáp ứng đủ các điều kiện nêu trên thì không làm phát sinh quyền. Đây là tuyên bố mạnh: nếu bạn chỉ gõ vài từ khóa cho hệ thống tạo nhạc và không thực sự định hình biểu đạt cuối cùng, việc gán quyền tác giả cho bạn là hạ thấp giá trị của chính khái niệm quyền tác giả. Nhưng quy định vẫn mang tính định tính, để ngỏ hàng loạt tranh chấp về “mức đóng góp đáng kể” trong thực tế sáng tạo nhạc AI.
Tương lai sau lệnh cấm nhạc AI: luật phải chạy kịp công nghệ, không thể quay lưng
Quyết định của ARIA giống một cú phanh gấp trên đường cao tốc công nghệ. Nó bảo vệ nghệ sĩ trước làn sóng nhạc do trí tuệ nhân tạo tạo, nhưng không thể là giải pháp lâu dài. Ngay tại Việt Nam, các nhà làm luật thừa nhận trí tuệ nhân tạo đang định nghĩa lại những khái niệm cốt lõi nhất của luật sở hữu trí tuệ. Quốc hội được khuyến nghị tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng hiệu quả thực thi và bảo đảm nguồn lực để quy định đi vào đời sống. Thực tế là hầu hết các công ty AI vẫn chưa có lời giải cho bài toán bản quyền và câu trả lời sẽ không thể xuất hiện trong một sớm một chiều. Người dùng phổ thông sẽ tiếp tục thử nghiệm nhạc AI, các nền tảng thì gắn nhãn và lọc nội dung, còn artistas vẫn phải chứng minh giá trị không thể thay thế của mình. Lệnh cấm nhạc AI trên bảng xếp hạng ARIA vì thế cần được nhìn như lời thúc giục: hoặc chúng ta chủ động xây dựng quy định bảo vệ tác giả, xác định rõ quyền sở hữu với sản phẩm AI, hoặc sẽ để cho thuật toán và các tập dữ liệu vô hình quyết định tương lai âm nhạc.
