Một chính sách dân số nhắm vào các gia đình có ít nhất hai con gái là gì và vì sao gây tranh luận?
Chính sách hỗ trợ gia đình có ít nhất hai con gái dưới 16 tuổi là đề xuất của cơ quan quản lý dân số nhằm tôn vinh và hỗ trợ kinh tế – giáo dục cho những gia đình sinh con một bề là gái, với các hình thức như bảo hiểm y tế học sinh, sữa học đường và biểu dương nuôi dạy con tốt, được kỳ vọng truyền đi thông điệp chống định kiến trọng nam khinh nữ và góp phần kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh. Nhìn từ góc độ phụ huynh, đây là một chính sách giới tính mang tham vọng lớn: dùng hỗ trợ gia đình con gái để tác động vào tâm lý xã hội, thay đổi cách nhìn về giá trị trẻ em gái. Nhưng khi ưu tiên một nhóm cha mẹ cụ thể, câu hỏi công bằng lập tức xuất hiện: những gia đình có hai con trai hoặc một trai, một gái, sinh con hoàn toàn thuận tự nhiên, liệu có đang bị đặt ra ngoài vòng hỗ trợ? Chính ở điểm này, đề xuất vừa hấp dẫn, vừa gây khó chịu.
Mục tiêu tốt đẹp: chống định kiến trọng nam và hướng tới cân bằng giới tính
Về mặt mục tiêu, khó có phụ huynh nào phản đối việc Nhà nước chủ động chống định kiến trọng nam và bảo vệ trẻ em gái. Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục đối mặt với mất cân bằng giới tính khi sinh, tỷ số giới tính đã giảm từ 112,2 bé trai/100 bé gái năm 2016 xuống 110 năm 2025 nhưng vẫn vượt mức cân bằng tự nhiên khoảng 104-106 bé trai/100 bé gái. Đó là dấu hiệu cho thấy tâm lý chuộng con trai vẫn âm thầm chi phối lựa chọn sinh nở, đặc biệt khi gia đình có ít con. Theo lãnh đạo cơ quan dân số, chính sách hỗ trợ gia đình có hai con gái không nhằm khuyến khích lựa chọn giới tính, mà nhằm giảm định kiến giới trọng nam khinh nữ và nâng cao vị thế trẻ em gái. Nếu được thiết kế tinh tế, việc tôn vinh mô hình gia đình toàn con gái khỏe, ngoan, học giỏi có thể truyền đi thông điệp rất mạnh: sinh hai con gái cũng là một hình mẫu đáng tự hào trong xã hội hiện đại. Về mặt nguyên lý, đây là một hướng đi đúng – dùng chính sách dân số để định hình lại chuẩn mực xã hội về cân bằng giới tính.
Góc nhìn phụ huynh: hỗ trợ gia đình con gái hay tạo bất bình đẳng ngược?
Những băn khoăn lớn nhất lại đến từ chính các phụ huynh, những người đang trực tiếp nuôi dạy trẻ. Nhiều ý kiến cho rằng nếu một gia đình sinh hai con trai hoàn toàn tự nhiên, không lựa chọn giới tính thai nhi, thì việc bị loại khỏi diện hỗ trợ là khó chấp nhận về mặt đạo lý nuôi con. Họ cùng đóng thuế, cùng nuôi con vất vả, nhưng chỉ các gia đình có hai con gái mới được hỗ trợ mua bảo hiểm y tế học sinh, sữa học đường và được tôn vinh. Đề xuất có nguy cơ tạo ra cảm giác "bị trừng phạt vì có con trai" – điều hoàn toàn đi ngược thông điệp bình đẳng giới. Một khác biệt nữa là cách chính sách tiếp cận mục tiêu sinh đủ hai con. Nhiều cặp vợ chồng đang chỉ sinh một con, bất kể trai hay gái, mong muốn chính sách dân số chú ý cả bài toán mức sinh, không chỉ câu chuyện giới tính. Trong mắt phụ huynh, nếu trẻ em đều quý như nhau, hỗ trợ nên gắn với nhu cầu chung của trẻ trong một độ tuổi nhất định, hơn là giới tính. Đây là lời nhắc quan trọng: chính sách giới tính, nếu thiếu công bằng, sẽ phản tác dụng ngay ở những người cần thuyết phục.
Hỗ trợ kinh tế chỉ là lớp bề mặt: muốn đổi hành vi phải chạm vào tâm lý xã hội
Những người làm công tác dân số lâu năm đều cảnh báo rằng vài triệu đồng hỗ trợ hay một giấy khen không đủ sức xóa bỏ một hệ tư tưởng đã kéo dài nhiều thế hệ. Một chuyên gia dân số nhấn mạnh: muốn triệt tiêu áp lực sinh con trai phải làm xã hội không còn cảm thấy thiếu hụt khi chỉ có con gái. Điều đó đòi hỏi hệ sinh thái chính sách đồng bộ, từ quyền trẻ em, bình đẳng trong hôn nhân – ly hôn, đến cơ hội học tập, việc làm và an sinh tuổi già cho phụ nữ. Ở tầng tâm lý, khoảng cách giữa câu nói "con nào cũng quý" và nỗi lo nối dõi, chỗ dựa tuổi già vẫn rất lớn. Áp lực từ ông bà, dòng họ, niềm tin rằng gia đình "phải đủ nếp đủ tẻ" khiến nhiều cặp vợ chồng đã có hai con gái vẫn cố sinh thêm con trai. Nếu chính sách hỗ trợ gia đình con gái chỉ được hiểu như "thưởng vì sinh con gái", nó có thể bị xem là ưu đãi hình thức, khó chạm tới niềm tin sâu bên trong. Cách thiết kế và truyền thông phải làm rõ: đây là chính sách khuyến khích bình đẳng, không phải cuộc thi xem nhà ai "được thưởng" vì có hai con gái.
Lối ra nào cho một chính sách vừa công bằng với mọi gia đình vừa hiệu quả về giới tính?
Điều đáng chú ý là dự thảo mới chỉ ở vòng lấy ý kiến lần hai đến ngày 8/10, chưa phải quy định cuối cùng; các nội dung về đối tượng, hình thức và cách triển khai sẽ tiếp tục được điều chỉnh. Đây là cơ hội để biến một ý tưởng tốt thành chính sách thực sự thuyết phục phụ huynh. Thay vì chỉ ưu tiên gia đình có hai con gái, có thể mở rộng hướng hỗ trợ trẻ em theo độ tuổi, gắn với tiêu chí nuôi con khỏe, ngoan, học giỏi, đồng thời dành thêm lớp khuyến khích riêng cho những gia đình sinh con một bề là gái nhưng vẫn dừng ở mức sinh hợp lý. Quan trọng hơn, hỗ trợ bảo hiểm y tế học sinh và sữa học đường nên được nhìn như phần của mạng lưới an sinh cho mọi trẻ em, không là "phần thưởng" cho một giới tính. Cân bằng giới tính không thể đạt được bằng việc tạo ra một bất bình đẳng ngược. Một chính sách giới tính tốt là chính sách mà cả cha mẹ có con gái lẫn con trai đều thấy mình được tôn trọng như nhau, và cùng được bảo đảm quyền được làm cha mẹ mà không bị giám khảo bởi giới tính của con.
