Từ bồi dưỡng ngắn hạn đến chiến lược phát triển nhân lực biển
Chiến lược nâng cao kỹ năng thủy thủ Việt Nam là chuỗi chương trình đào tạo hàng hải, hợp tác quốc tế và học tập suốt đời nhằm đưa đội ngũ sĩ quan, thuyền viên đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về an toàn, môi trường, số hóa và cạnh tranh việc làm trên thị trường tàu biển toàn cầu. VSUP – Dự án Nâng cao chất lượng thuyền viên Việt Nam – đang bước sang giai đoạn mới với tầm nhìn dài hơi hơn là xứng đáng trở thành trục chính của chiến lược đó. Tại cuộc họp lần thứ 83 của Ban Quản lý VSUP ngày 25.8 ở trụ sở Công đoàn Đóng tàu Nhật Bản (JSU), đoàn Việt Nam do đồng chí Ngô Duy Hiểu dẫn đầu đã thống nhất bàn nội dung gia hạn dự án đến giai đoạn 2027 – 2030. Đây là thông điệp rõ ràng: đào tạo thuyền viên không còn là vài khóa bồi dưỡng, mà là một chiến lược phát triển nhân lực biển.
Gia hạn VSUP: thước đo tham vọng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế
Điểm khác biệt của giai đoạn VSUP 2027 – 2030 là chuyển hẳn trọng tâm sang các yêu cầu mới của ngành hàng hải toàn cầu: kỹ năng nghề sâu, tiếng Anh, an toàn, bảo vệ môi trường, cảng xanh và vận tải xanh. Các khóa đào tạo tiếng Anh, huấn luyện ngắn hạn sẽ được thiết kế sát hơn với nhu cầu doanh nghiệp, thay vì dừng ở kiến thức hàn lâm. Đây là lựa chọn mang tính sống còn: nếu không bắt kịp yêu cầu của các công ước quốc tế và chuẩn an toàn – môi trường, thủy thủ Việt Nam sẽ mất lợi thế ngay trên những tuyến tàu mình đang làm việc. Một câu có thể trích dẫn là: "Dự án Nâng cao chất lượng thuyền viên Việt Nam nhằm cải thiện chất lượng sĩ quan, thuyền viên, nâng khả năng thích ứng với yêu cầu mới của ngành hàng hải quốc tế".
Ý nghĩa thực tế của VSUP là rất cụ thể: dự án được kỳ vọng "góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của đội ngũ sĩ quan, thuyền viên Việt Nam, tạo thêm cơ hội tiếp cận việc làm ổn định, thu nhập tốt trên đội tàu Nhật Bản và quốc tế". Nói cách khác, chuẩn quốc tế không phải khẩu hiệu, mà là tấm vé giúp thủy thủ Việt Nam bước lên nhiều con tàu hơn, ở những đội tàu khó tính nhất.
Mục tiêu 75% lao động học nâng cao tay nghề: tham vọng hay yêu cầu tối thiểu?
Chiến lược nâng cao chất lượng thủy thủ Việt Nam không thể chỉ trông vào các dự án hợp tác quốc tế; nó phải ăn sâu vào văn hóa học tập của người lao động ngành hàng hải. Hướng dẫn triển khai chương trình “Đẩy mạnh các hoạt động học tập suốt đời trong công nhân lao động tại các doanh nghiệp đến năm 2030” giai đoạn 2026 – 2030 của Công đoàn Tổng công ty Hàng hải đã chọn đúng điểm yếu này khi đặt mục tiêu biến mỗi người lao động thành một “công dân học tập”. Ở cấp độ kỹ năng nghề nghiệp, tổ chức công đoàn đặt mục tiêu đến năm 2030 có 75% đoàn viên, người lao động tham gia học tập nâng cao trình độ tay nghề, kỹ năng nghề. Cùng với đó, 90% được tuyên truyền, học tập về chủ trương, pháp luật và 65% được phổ biến về công nghệ thông tin, công nghệ số. Đây không phải con số để trang trí báo cáo, mà là ngưỡng tối thiểu nếu chúng ta muốn hội nhập vào một ngành đang số hóa rất nhanh.
Điểm đáng nói là các cấp công đoàn không chỉ "giao chỉ tiêu" mà còn buộc mình vào trách nhiệm tổ chức tuyên truyền, vận động, hỗ trợ để công nhân hình thành thói quen tự học, nâng cao trình độ, pháp luật, kỹ năng sống. Các hình thức đào tạo nghề ngắn hạn, kèm cặp nâng cao tay nghề, thi tay nghề, cử đi học tại các cơ sở đào tạo được nhấn mạnh như công cụ cụ thể để đạt mục tiêu. Nếu làm đến nơi đến chốn, những cam kết này sẽ biến đào tạo hàng hải từ một hoạt động theo mùa thành quá trình phát triển nhân lực liên tục.
Trường Đại học Hàng hải và vai trò bản lề của hợp tác quốc tế
Không có một hệ sinh thái đào tạo hàng hải hiện đại, mọi nỗ lực nâng cao chất lượng thủy thủ Việt Nam sẽ mắc kẹt ở các khóa huấn luyện ngắn hạn. Đại học Hàng hải đang cố thoát khỏi cái bẫy này khi triển khai đề án phát triển trường thành cơ sở trọng điểm quốc gia về đào tạo, nghiên cứu phục vụ phát triển bền vững kinh tế biển đến năm 2030, tầm nhìn 2045 theo Quyết định 1901/QĐ-TTg. Trọng tâm là tăng cường hợp tác với doanh nghiệp trong lĩnh vực hàng hải, đóng tàu, công trình ngoài khơi – đúng nơi đang định hình các chuẩn nghề nghiệp mới. Tháng 7, trường làm việc với lãnh đạo NYK Energy Ocean Corporation (NEOC) – đơn vị thuộc một trong những tập đoàn vận tải biển lớn nhất thế giới. Không chỉ là chuyến thăm xã giao, cuộc gặp xoay quanh mở rộng tuyển dụng sinh viên tốt nghiệp, phối hợp đào tạo thuyền viên cho tàu chuyên dụng, tổ chức thực tập, trao đổi chuyên gia và chia sẻ kinh nghiệm công nghệ, quản lý khai thác đội tàu hiện đại.
Ở chiều sâu, trường hiện đang quản lý một đội ngũ thủy thủ vận hành trực tiếp trên 8 tàu thuộc đội tàu năng lượng của tập đoàn này và cung ứng thuyền viên cho 6 chủ tàu Nhật do nhóm quản lý. Điều đó chứng tỏ nếu đào tạo gắn với thực tiễn, thủy thủ Việt Nam hoàn toàn đủ sức đứng trong chuỗi cung ứng nhân lực biển cao cấp. Hợp tác với các đối tác khác như doanh nghiệp đóng tàu, trong đó có việc nhận sinh viên thực tập để tiếp cận quy trình sản xuất hiện đại, văn hóa doanh nghiệp quốc tế, càng củng cố cầu nối giữa giảng đường và boong tàu. Và khi trường phối hợp với đối tác nước ngoài về nhiên liệu thay thế, giảm phát thải, chuyển đổi xanh, an ninh hàng hải, phát triển cảng bền vững và đào tạo nhân lực chất lượng cao, mục tiêu đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế không còn là khẩu hiệu chung chung mà là danh mục năng lực rất cụ thể.
Từ chiến lược đến thực thi: đâu là điểm nghẽn đến 2030?
Nhìn tổng thể, các mảnh ghép đang dần xuất hiện: VSUP được gia hạn đến 2027 – 2030 với nội dung đào tạo sát yêu cầu doanh nghiệp và các chuẩn an toàn, môi trường, cảng xanh, vận tải xanh; công đoàn ngành đặt mục tiêu 75% lao động học nâng cao tay nghề và tổ chức hệ sinh thái hỗ trợ học tập suốt đời; Đại học Hàng hải xoay trục thành trung tâm cung ứng nhân lực chất lượng cao thông qua hợp tác với các tập đoàn vận tải, đóng tàu, cơ quan ngoại giao. Đến cuối tháng 2.2027, cuộc họp Ban Quản lý VSUP lần thứ 84 dự kiến tổ chức tại Hà Nội sẽ là dịp kiểm điểm bước tiến của chiến lược này. Tuy nhiên, điểm nghẽn không nằm ở việc thiếu chương trình, mà ở năng lực tổ chức thực thi: làm sao để nội dung đào tạo không lạc hậu so với tốc độ số hóa và “xanh hóa” ngành; làm sao để công nhân thực sự coi học tập là một phần của nghề; và làm sao để hợp tác quốc tế không dừng ở ký kết mà trở thành dòng chảy thực tập, tuyển dụng, chuyển giao công nghệ liên tục. Nếu không trả lời được ba câu hỏi đó, mọi mục tiêu đẹp đẽ đến 2030 sẽ vẫn nằm trên giấy – và thế giới sẽ tiếp tục nhìn thủy thủ Việt Nam như nguồn nhân lực giá rẻ, thay vì lực lượng đạt chuẩn quốc tế.
