Khi học sinh dùng AI nhiều hơn khả năng hiểu AI
Khoảng cách giữa tỷ lệ học sinh sử dụng AI rất cao và khả năng kiểm chứng thông tin AI còn yếu là vấn đề nổi bật của giáo dục số Việt Nam hiện nay, cho thấy kỹ năng nhận thức AI và tư duy phản biện chưa theo kịp tốc độ phổ cập công nghệ trong lớp học và ngoài nhà trường. Trong một khảo sát với 11.279 học sinh THCS, 90,5% cho biết đã dùng công cụ AI, nhưng 35% gặp khó khăn khi phân biệt thông tin đúng sai từ AI. Con số này không phải chuyện nhỏ: nó nói rằng cứ ba em thì có hơn một em có nguy cơ tin nhầm, trích dẫn sai, hoặc để AI dẫn dắt bài làm mà không hiểu bản chất. Khi đó, AI trong lớp học không còn là công cụ hỗ trợ mà dễ trở thành chiếc loa khuếch đại nhầm lẫn.
Điều đáng lo hơn là sự thiếu chuẩn bị hệ thống. 48% học sinh THCS nói thiếu hướng dẫn của giáo viên, 47,19% tự nhận chưa đủ kiến thức và kỹ năng để sử dụng AI, hơn 42% gặp khó khăn về thiết bị và công nghệ. Nghĩa là học sinh sử dụng AI chủ yếu theo kiểu tự mò mẫm, trong khi người lớn – cả gia đình lẫn nhà trường – chưa kịp xây dựng khung kỹ năng nhận thức AI tối thiểu. Nếu không thay đổi, chúng ta đang chấp nhận một thế hệ học sinh sử dụng AI nhiều nhưng hiểu AI ít, và đó là nền tảng rất mong manh cho giáo dục số Việt Nam.
Thông tư 86 đặt trách nhiệm kiểm chứng lên học sinh – liệu có quá sức?
Thông tư 86/2026/TT-BGDĐT yêu cầu rõ: học sinh sử dụng AI trong sản phẩm học tập phải kiểm chứng thông tin, chịu trách nhiệm về sản phẩm và nêu rõ mức độ, cách thức sử dụng AI trong bài làm, đề tài, dự án theo yêu cầu của giáo viên. Đây là bước tiến quan trọng: lần đầu trách nhiệm với AI trong lớp học được viết thành quy định, không còn dừng ở khuyến cáo chung chung. Quy định cũng nhấn mạnh việc dùng AI phải an toàn, có trách nhiệm, minh bạch, trung thực và luôn có sự giám sát, kiểm soát, khả năng can thiệp của con người.
Tuy nhiên, đặt trách nhiệm kiểm chứng thông tin AI lên học sinh mà không ưu tiên dạy kỹ năng kiểm chứng là một nghịch lý. Khi 35% học sinh THCS và 36,7% học sinh THPT gặp khó khăn trong đánh giá độ tin cậy thông tin do AI cung cấp, yêu cầu "tự kiểm chứng" dễ biến thành hình thức. Học sinh có thể ghi vài dòng "có sử dụng AI" cho đủ thủ tục, trong khi cách kiểm chứng vẫn là… tin vào câu trả lời trông có vẻ thuyết phục. Nếu Thông tư 86 là khung trách nhiệm, thì chương trình, tài liệu và tập huấn phải dịch khung đó thành bộ kỹ năng cụ thể, có thể dạy, có thể đánh giá.
Sinh viên sư phạm cũng lúng túng: lỗ hổng lan từ người học đến người dạy
Không chỉ học sinh phổ thông, sinh viên sư phạm – những người sẽ dạy thế hệ tiếp theo – cũng gặp khó với kiểm chứng thông tin AI. Khảo sát 375 sinh viên một trường đại học sư phạm cho thấy AI giúp họ tìm và tổng hợp tài liệu, nhưng việc kiểm chứng thông tin còn khó. Nghiên cứu này chỉ ra một điểm then chốt: AI đang được dùng rất tốt cho các khâu "nhanh và tiện" như tìm kiếm, sắp xếp, diễn đạt; nhưng những năng lực chậm và khó hơn – đọc sâu, đối chiếu nguồn, xây dựng lập luận – lại không được củng cố tương xứng.
Một bài tập hoàn thành nhanh hơn nhờ AI không nói lên sinh viên đã hiểu vấn đề đến đâu; người học vẫn phải tự xác định thông tin nào đáng tin cậy, chỗ nào cần đối chiếu và phần việc nào phải tự làm. Khi ngay cả sinh viên sư phạm còn lúng túng, chúng ta không thể kỳ vọng họ sẽ hướng dẫn học sinh phổ thông kiểm chứng thông tin AI một cách bài bản. Khoảng cách kỹ năng nhận thức AI vì thế không chỉ nằm ở phía học sinh sử dụng AI, mà là lỗ hổng xuyên suốt chuỗi đào tạo giáo viên – học sinh. Nếu không xử lý ở bậc sư phạm, mọi nỗ lực đưa AI vào lớp học ở phổ thông sẽ luôn thiếu nền.
Ưu tiên mới: dạy hiểu AI trước khi dạy dùng AI
Một sai lầm phổ biến trong giáo dục số là coi AI như ứng dụng tiện ích: dạy học sinh dùng công cụ nào, bấm nút ra sao. Trong khi đó, như các chuyên gia đã nhấn mạnh, với trẻ em, hiểu biết về nền tảng AI rất quan trọng: các em cần biết AI hoạt động thế nào, có thể làm gì, giới hạn ở đâu và sử dụng ra sao. Nói cách khác, kỹ năng nhận thức AI phải được xem là năng lực cốt lõi, ngang hàng với đọc hiểu và toán cơ bản, chứ không phải phụ lục công nghệ thêm cho "hiện đại". "Học để hiểu AI sớm. Dùng AI để mở rộng năng lực, không làm thay" là thông điệp đáng được biến thành mục tiêu chương trình, chứ không chỉ là khẩu hiệu.
Theo lộ trình, ngành giáo dục đang xây dựng khung và học liệu, thử nghiệm, điều chỉnh, rồi triển khai rộng, hướng tới áp dụng chính thức trong năm học 2026–2027. Đây là cơ hội để đặt lại ưu tiên: thay vì nhồi thêm công cụ, hãy thiết kế các bài học buộc học sinh so sánh câu trả lời của AI với sách giáo khoa, tài liệu tham khảo; giải thích vì sao một thông tin sai; nhận diện dấu hiệu "ảo tưởng" của AI. Giáo viên – với 76% đã sử dụng AI trong dạy học – cần được tập huấn để biến mỗi lần dùng AI trong lớp học thành bài học về kiểm chứng thông tin AI, không chỉ là mẹo tiết kiệm thời gian.
Từ quy định đến thực tiễn: kỹ năng nào phải được dạy ngay?
Nếu phải chọn vài kỹ năng cần ưu tiên trong giai đoạn giáo dục số Việt Nam hiện nay, đó nên là: (1) kỹ năng đặt câu hỏi cho AI; (2) kỹ năng kiểm chứng thông tin AI bằng nhiều nguồn; (3) kỹ năng nhận diện giới hạn và rủi ro của AI; (4) kỹ năng minh bạch hóa việc sử dụng AI trong sản phẩm học tập. Những kỹ năng này gắn trực tiếp với yêu cầu của Thông tư 86 về kiểm chứng, chịu trách nhiệm và nêu rõ cách sử dụng AI, đồng thời xử lý đúng điểm yếu mà các khảo sát ở học sinh THCS, THPT và sinh viên sư phạm đã chỉ ra.
Về phía nhà trường, trách nhiệm không còn là "cho hay không cho học sinh dùng AI" – bởi học sinh đã dùng AI bên ngoài và xu hướng đó không thể đảo ngược. Câu hỏi đúng phải là: AI trong lớp học được dùng để làm gì, giới hạn ở đâu, và mỗi lần dùng có giúp học sinh giỏi hơn trong việc hiểu, kiểm chứng, chịu trách nhiệm với tri thức hay không. Khi quy định pháp lý đã có, lộ trình triển khai đã được vạch ra và các khảo sát đã chỉ rõ điểm yếu, không còn lý do để trì hoãn. Nếu không dạy kỹ năng nhận thức AI ngay bây giờ, chúng ta sẽ để cả một thế hệ học sinh sử dụng AI như chiếc máy chép bài cao cấp – nhanh, tiện, nhưng thiếu nền tảng hiểu biết mà giáo dục đáng ra phải xây.
