Chất gây nghiện tâm thần: Không chỉ là “cuộc vui” mà là cánh cửa mở vào loạn thần
Chất gây nghiện tâm thần là những loại rượu, bia và ma túy có khả năng tác động trực tiếp lên não bộ, làm biến đổi cảm xúc, nhận thức, hành vi và các mối quan hệ xã hội, từ đó dẫn đến lệ thuộc, rối loạn tâm thần và nhiều hệ lụy lâu dài cho sức khỏe và cuộc sống người sử dụng. Điều đáng nói là phần lớn người trẻ bước vào thế giới chất gây nghiện tâm thần không phải vì tuyệt vọng, mà vì tò mò, muốn “thử cho biết” hoặc thích thể hiện bản thân trước bạn bè. Nhưng cái giá phải trả không hề nhẹ: mất ngủ triền miên, ảo giác, hoang tưởng, căng thẳng, rối loạn tâm lý khiến cuộc sống bị đảo lộn, việc học, việc làm và tương lai bị đe dọa trực tiếp. Khi đã lệ thuộc, họ không còn là chính mình, mà trở thành người bị điều khiển bởi chất gây nghiện, dễ trượt dài vào vòng xoáy loạn thần, trầm cảm và hành vi nguy hiểm.
Từ cảm giác “phê” đến ảo giác, hoang tưởng và mất kiểm soát hành vi
Những câu chuyện của T.V.L hay N.T.M cho thấy mặt tối tàn khốc của lạm dụng rượu ma túy: ban đầu là cảm giác “phê”, bay bổng, sau đó là chuỗi ngày mất ngủ, hoang mang, mơ tưởng, không kiểm soát được suy nghĩ và hành vi. Các chất kích thích như methamphetamine, cỏ mỹ, ma túy đá không chỉ tạo khoái cảm nhất thời mà còn trực tiếp tấn công bộ não, làm thay đổi nhận thức, rối loạn cảm xúc và biến đổi hành vi người nghiện. Một trong những hậu quả nguy hiểm nhất là loạn thần do ma túy đá – thường gọi là “ngáo đá” – với ảo giác, hoang tưởng bị theo dõi hoặc truy hại, kích động, mất kiểm soát hành vi, có nguy cơ gây nguy hiểm cho bản thân và người xung quanh. Đối với ma túy kích thích như methamphetamine, người sử dụng còn có thể mất ngủ kéo dài, nghi ngờ quá mức, hành vi nguy hiểm và rối loạn tâm thần dai dẳng ngay cả khi đã ngừng sử dụng.
Rượu, bia và ma túy: Tác động âm thầm nhưng dai dẳng lên sức khỏe tâm thần
Nhiều người vẫn xem rượu bia là “chuyện bình thường”, trong khi lạm dụng rượu ma túy là con đường ngắn nhất dẫn đến rối loạn tâm thần. Sử dụng rượu kéo dài có thể gây lệ thuộc, rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm, suy giảm trí nhớ và các rối loạn tâm thần, hành vi khác. Khi đột ngột giảm hoặc ngừng uống sau thời gian dùng nhiều, hội chứng cai rượu với run tay, vã mồ hôi, mất ngủ, lo âu, kích động, thậm chí co giật hoặc sảng, có thể đe dọa tính mạng. Rượu, bia và các chất ma túy không chỉ phá gan, tim mạch hay hệ tiêu hóa, mà còn làm biến đổi cảm xúc, hành vi, khả năng nhận thức và các mối quan hệ xã hội. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khẳng định rượu liên quan đến hơn 200 bệnh lý, chấn thương và tình trạng sức khỏe khác nhau, trong đó có các rối loạn tâm thần và hành vi. Nói cách khác, mỗi ly rượu quá đà hay mỗi lần sử dụng ma túy là một nhát cắt âm thầm vào sức khỏe tâm thần và chất lượng cuộc sống.
Dấu hiệu cảnh báo: Đừng nhầm rối loạn tâm thần với “tính khí thất thường”
Gia đình và người xung quanh thường bỏ qua hoặc nhầm các dấu hiệu rối loạn tâm thần liên quan đến chất gây nghiện với tính cách khó chịu, nóng nảy. Thực tế, tăng dần lượng rượu hoặc tần suất sử dụng chất, nhiều lần cố gắng giảm hoặc ngừng nhưng không thành công là dấu hiệu lệ thuộc. Đi kèm đó là mất ngủ kéo dài, dễ cáu gắt, lo âu, buồn chán, giảm tập trung, suy giảm trí nhớ, nghi ngờ vô căn cứ, nghe hoặc nhìn thấy những điều người khác không cảm nhận được, nói năng khó hiểu, kích động, hành vi bất thường, bỏ bê công việc, học tập, gia đình, tiêu tốn nhiều tiền cho rượu hoặc ma túy và tiếp tục sử dụng dù đã có hậu quả rõ rệt. Phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường là chìa khóa để can thiệp sớm và hiệu quả: chủ động nhận diện, điều trị sớm và đồng hành lâu dài giúp hạn chế hậu quả của rối loạn tâm thần liên quan đến sử dụng rượu, ma túy. Nếu chờ đến khi người bệnh mất kiểm soát hành vi, nguy cơ tổn thương cho bản thân và người khác đã ở mức báo động.
Can thiệp sớm và đồng hành lâu dài: Gia đình, cộng đồng và chuyên gia phải cùng vào cuộc
Không ai có thể tự mình thoát khỏi vòng xoáy lạm dụng rượu ma túy và rối loạn tâm thần. Người bệnh cần được thăm khám tại cơ sở y tế phù hợp, được đánh giá toàn diện về mức độ lệ thuộc, biến chứng cơ thể, rối loạn tâm thần đi kèm và các yếu tố làm tăng nguy cơ tái sử dụng. Phát hiện sớm, điều trị đúng và đồng hành lâu dài là chìa khóa giúp người bệnh phục hồi, giảm tổn thất cho cá nhân, gia đình và xã hội. Trong quá trình phục hồi, sự phối hợp giữa đội ngũ chuyên môn, gia đình và các cơ quan, tổ chức liên quan có ý nghĩa quan trọng để hỗ trợ người bệnh ổn định sức khỏe, giảm nguy cơ tái sử dụng chất và từng bước quay lại đời sống gia đình, xã hội. Người thân nên quan sát những thay đổi bất thường, trao đổi với người bệnh bằng thái độ bình tĩnh, khuyến khích đi khám và phối hợp với nhân viên y tế, thay vì trách móc, đe dọa hoặc xa lánh – những phản ứng có thể làm tăng căng thẳng và khiến người bệnh ngại tìm sự giúp đỡ.
