Khi kiến thức được đem ra thử nghiệm
Học qua thực hành là cách học trong đó học sinh vận dụng kiến thức để thử nghiệm, tạo mô hình hoặc sản phẩm cụ thể, rồi điều chỉnh dựa trên kết quả quan sát được. Cách tiếp cận ấy đáng chú ý vì biến khoa học từ nội dung cần ghi nhớ thành quá trình tự đặt câu hỏi và kiểm chứng. Tại Ngày hội Khoa học, Công nghệ, Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số do Trường THPT chuyên Lê Thánh Tông tổ chức ngày 7.1, học sinh giới thiệu các dự án nghiên cứu và sản phẩm do mình phát triển. Trong số đó, Phạm Xuân Bảo Hân và Lương Mạnh Linh, học sinh lớp 11 chuyên Sinh, thử chiết xuất pectin từ bã táo để làm vỏ viên nang thực vật. Ý tưởng bắt nguồn từ người thân ăn chay của Bảo Hân, người băn khoăn về gelatin có nguồn gốc động vật trong vỏ nang. Một mối quan tâm gia đình đã trở thành câu hỏi khoa học có thể đem ra kiểm nghiệm.
Bã táo vốn là phụ phẩm, nhưng pectin trong đó có khả năng tạo gel và tạo màng. Nhóm xử lý nguyên liệu bằng dung dịch axit nhẹ, lọc tạp chất, kết tủa pectin bằng ethanol rồi làm khô để thử tạo vỏ nang. Kết quả ban đầu cho thấy hiệu suất chiết khoảng 3,6%, nhưng sản phẩm vẫn đang ở giai đoạn thử vật liệu và chế tạo vỏ; hình dạng cần được hoàn thiện thêm. Đây là điểm đáng quý của dự án học sinh: không cần tuyên bố đã có sản phẩm sẵn sàng ứng dụng mới tạo được giá trị. Việc gặp nguyên liệu không ổn định, phải xin bã ở tiệm nước ép và làm lại khi sản phẩm còn ẩm cũng khiến quy trình khoa học hiện ra đúng bản chất — thử, sai, đo và sửa.
Mô hình AI IoT cần đi cùng câu hỏi thực tế
Các dự án tại ngày hội Lê Thánh Tông trải rộng trên nhiều lĩnh vực, với 14 đề tài khoa học và công nghệ cấp trường. Học sinh còn tham gia hoạt động STEM, tư duy thiết kế, in 3D và tìm hiểu ứng dụng AI trong dạy học. Theo hiệu trưởng Lê Thanh Vĩnh, kế hoạch kết nối việc học với ứng dụng thực tiễn được chuẩn bị từ đầu năm học; học sinh được khuyến khích nhận diện vấn đề, tìm giải pháp, thử nghiệm, làm sản phẩm rồi tiếp tục hoàn thiện. Nhà trường cũng ghi nhận học sinh đưa AI, IoT và công nghệ mới vào quá trình triển khai ý tưởng. Vì vậy, mô hình AI IoT chỉ có ý nghĩa giáo dục khi gắn với một vấn đề cụ thể và cho học sinh cơ hội kiểm tra cách giải quyết, thay vì dừng ở việc trình diễn công nghệ.
Dự án của nhóm học sinh hóa học Trần Anh Tài và Nguyễn Hữu Thịnh cho thấy thử nghiệm cần có số liệu để dẫn đường. Nhóm tách chitin từ vỏ tôm rồi thủy phân để thu glucosamine HCl ở quy mô phòng thí nghiệm. Sau 2 giờ, hiệu suất chuyển hóa đạt 38,5%; ở 4 giờ, con số tăng lên khoảng 56,4%. Kéo dài đến 6 giờ không giúp hiệu suất tăng thêm, mẫu còn bắt đầu sẫm màu, nên nhóm chọn điều kiện 4 giờ phù hợp hơn. Sản phẩm vẫn cần nghiên cứu sâu hơn trước khi bàn đến ứng dụng thực tế. Những con số ấy không phải lời quảng cáo cho một thành phẩm hoàn chỉnh; chúng minh họa cách học sinh sáng tạo học cách đọc kết quả, nhận ra giới hạn và điều chỉnh phương pháp.
Ngày hội cho khoa học bước ra khỏi lớp
Ngày 8.11, Ngày hội Học sinh THPT và Liên hoan câu lạc bộ, đội, nhóm các trường THPT và trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên năm 2026 diễn ra tại Trường THPT Gia Định, TP.HCM. Những gian trải nghiệm ở đây cho thấy khoa học không nhất thiết phải bắt đầu bằng thiết bị phức tạp: một mô hình trực quan hoặc hiện tượng có thể quan sát cũng đủ mở đầu cho câu hỏi tốt. Câu lạc bộ Vật lý+ của Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa giới thiệu mô hình dao động điều hòa, sóng dừng, máy in 3D và quả cầu tạo tĩnh điện. Cách tổ chức ấy có sức thuyết phục hơn một bài giảng chỉ yêu cầu ghi nhớ công thức, bởi học sinh có thể nhìn thấy điều đang được giải thích.
Nguyễn Minh Khang, học sinh lớp 11 chuyên Toán 2, cho biết mô hình dao động điều hòa giúp biến đồ thị hình sin khó hình dung thành hình ảnh sinh động. Còn Đỗ Hữu Tấn Phát, học sinh lớp 12A3 Trường THPT Hoàng Hoa Thám, trực tiếp thử quả cầu tĩnh điện khiến tóc dựng đứng và nhận xét trải nghiệm tận mắt giúp em hiểu nguyên lý dễ hơn. Đây là lợi ích rất cụ thể của trải nghiệm khoa học: người học không chỉ nghe rằng một hiện tượng xảy ra mà còn quan sát nó và kết nối với kiến thức trong chương trình. Khi câu lạc bộ biến lý thuyết khô khan thành thí nghiệm sinh động, việc tiếp cận khoa học trở nên gần gũi hơn.
Sản phẩm nhỏ, bài học về giới hạn lớn
Tại cùng ngày hội ở TP.HCM, Câu lạc bộ Hóa học PNC của Trường THPT Phú Nhuận giới thiệu giấy thử hàn the làm từ nghệ, xuất phát từ mối quan tâm về an toàn thực phẩm. Nhóm dùng curcumin, hợp chất tạo màu vàng đặc trưng trong nghệ, làm chất chỉ thị: giấy lọc được ngâm trong dịch chiết nghệ rồi phơi khô; khi gặp môi trường kiềm, giấy có thể đổi từ vàng sang cam đỏ hoặc nâu đỏ. Điểm đáng nói không chỉ là vật liệu quen thuộc được dùng theo cách mới, mà còn là sự thận trọng của nhóm: giấy chỉ có giá trị sàng lọc ban đầu, không thay thế phương pháp kiểm nghiệm chuyên biệt. Một hoạt động thực hành tốt cần dạy cả cách tạo sản phẩm lẫn cách nói rõ sản phẩm chưa thể làm gì.
Từ giấy thử hàn the đến quả cầu tĩnh điện, từ vỏ nang thử nghiệm đến các đề tài có AI và IoT, những hoạt động này cho thấy học sinh có thể bước qua ranh giới giữa bài học và ứng dụng mà không cần giả vờ rằng mọi ý tưởng đã thành công. Điều quan trọng là có cơ hội đặt vấn đề, thử nghiệm, nhận phản hồi và tiếp tục chỉnh sửa. Các sản phẩm còn cần hoàn thiện hoặc nghiên cứu sâu hơn, nhưng chính quá trình đó mới tạo nên năng lực khoa học bền vững. Trường học nên mở rộng những không gian học qua thực hành như vậy: không phải để mỗi dự án lập tức trở thành sản phẩm thương mại, mà để học sinh biết dùng kiến thức giải thích và xử lý những câu hỏi đời sống.
