Triển lãm khoa học học sinh: mô hình STEM do chính học sinh dẫn dắt
Triển lãm khoa học học sinh là những sự kiện do chính học sinh thiết kế và tổ chức, nơi kiến thức khoa học được chuyển hóa thành hoạt động STEM tương tác, thí nghiệm trực tiếp và trò chơi, giúp bạn trẻ không chỉ nghe giảng mà còn tự tay khám phá, đặt câu hỏi và kết nối lý thuyết với đời sống, qua đó hình thành tư duy STEM chủ động và tinh thần học hỏi suốt đời. Đây không phải hoạt động ngoại khóa “cho vui”, mà là một mô hình giáo dục đồng đẳng, nơi học sinh truyền cảm hứng cho nhau hiệu quả hơn cả những bài giảng khô khan. Khi các CLB khoa học trường THPT đứng ra tổ chức triển lãm phi lợi nhuận, họ đang chứng minh rằng thế hệ trẻ đủ năng lực dẫn dắt cộng đồng đến với khoa học, nếu được tin tưởng và trao quyền.
Science Tornado: hơn 7.000 bạn trẻ cho thấy khoa học hấp dẫn khi được chạm tay vào
Science Tornado sự kiện là minh chứng rõ ràng rằng nếu khoa học được kể bằng ngôn ngữ trải nghiệm, học sinh sẽ tự tìm đến. Triển lãm khoa học phi lợi nhuận này do Society of Open Science – CLB khoa học lớn nhất trực thuộc Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam – tổ chức, thu hút hơn 7.000 người tham gia, phần lớn là học sinh và các em nhỏ yêu thích khoa học. Con số đó không phải ngẫu nhiên: gần 100 thí nghiệm được thiết kế để người tham gia trực tiếp thực hiện, tương tác với mô hình và khám phá hiện tượng thuộc Vật lý, Hóa học, Sinh học, STEM và Công nghệ. Chủ đề “Revelio – Vết tích” biến không gian triển lãm thành một “căn phòng tri thức” chỉ mở ra với những ai khao khát khám phá, buộc người trẻ phải suy nghĩ, đặt câu hỏi và tự lần theo “vết tích” của khoa học thay vì đứng nhìn thụ động.
Điểm đáng nói là mọi thứ đều do học sinh tự vận hành: từ việc chuẩn bị trong hai tháng, huy động gần 200 thành viên, đến xây dựng các khu Illusion, Reverie, boardgame và DIY. Khi một bạn lớp 9 chia sẻ rằng đây là lần đầu được xem thí nghiệm ngoài đời và cảm thấy “rất thú vị” với khu Ảo ảnh và boardgame, đó là lời nhắc cho người lớn: chúng ta đã để trẻ em thiếu trải nghiệm khoa học trực tiếp quá lâu. Science Tornado cho thấy triển lãm khoa học học sinh không chỉ là sân chơi, mà là lời phản biện thực tế với cách dạy khoa học chỉ qua sách vở. Nếu muốn STEM trở nên gần gũi, hãy để học sinh tự thiết kế những hoạt động STEM tương tác cho nhau.
Amstro’s Gallery: thiên văn học trải nghiệm biến bầu trời sao thành lớp học mở
Nếu Science Tornado kéo khoa học xuống gần đời sống, Amstro’s Gallery lại đưa học sinh ngẩng đầu lên bầu trời. Triển lãm thiên văn học Amstro’s Gallery 2026 trở lại với chủ đề Vetuoris – kết hợp từ “vetus” (cổ xưa) và “orior” (trỗi dậy) – tượng trưng cho thời khắc nhân loại phá bỏ giới hạn cũ để mở ra chân trời tri thức mới. Dự kiến sự kiện sẽ thu hút khoảng 2.000 – 3.000 lượt khách tham quan tại Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam, hướng tới học sinh, phụ huynh và những người yêu thiên văn học trên địa bàn Hà Nội. Quan trọng hơn, sự kiện hoàn toàn miễn phí và không giới hạn đăng ký, cho thấy tinh thần chia sẻ tri thức rộng mở, đúng nghĩa một triển lãm khoa học học sinh vì cộng đồng chứ không vì lợi nhuận.
Amstro’s Gallery không dừng ở việc treo poster hay trưng bày mô hình. Người tham gia đồng hành cùng chú robot KIP, lần lượt khám phá những mảnh ký ức về các ranh giới mà nhân loại từng vượt qua trên hành trình chạm tới bầu trời sao. Từ khu thí nghiệm khoa học, triển lãm mô hình, kính thiên văn và VR đến DIY, trò chơi, roleplay và khu Sáng tạo, mỗi không gian đều là một bài học thiên văn học trải nghiệm, nơi kiến thức được tái hiện trực quan, sống động và gần gũi. Theo mô tả, chuỗi hoạt động đa dạng và tương tác này được thiết kế để biến những khái niệm tưởng chừng xa xôi thành trải nghiệm cụ thể, giúp người tham gia tự quan sát, tư duy và chạm tới những miền bí ẩn của vũ trụ. Đó chính là tư duy STEM: học bằng hành, bằng thử nghiệm và bằng câu hỏi.
CLB khoa học trường THPT: từ hoạt động ngoại khóa đến mô hình giáo dục đồng đẳng
Điểm chung của Science Tornado và Amstro’s Gallery là chúng đều được dẫn dắt bởi CLB khoa học trường THPT, chứ không phải một đơn vị chuyên nghiệp bên ngoài. Society of Open Science tại Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam đã nhiều lần tổ chức triển lãm khoa học phi lợi nhuận với vô vàn thí nghiệm khoa học tương tác, thu hút hàng nghìn phụ huynh, giáo viên, học sinh, sinh viên. Khi học sinh tự xây dựng kịch bản, phân khu, thí nghiệm, trò chơi, họ không chỉ học thêm kiến thức khoa học mà còn rèn năng lực tổ chức, lãnh đạo, giao tiếp – những kỹ năng mà chương trình chính khóa hiếm khi cung cấp đầy đủ. Quan trọng hơn, họ trở thành “người thầy đồng trang lứa”, nói cùng ngôn ngữ với các em nhỏ, khiến khoa học bớt đáng sợ và bớt xa lạ.
Nhìn vào cách các em nhỏ hào hứng tham gia khám phá, trải nghiệm thí nghiệm được trình diễn sinh động, gần gũi và dễ hiểu, chúng ta thấy rõ sức mạnh của giáo dục đồng đẳng. Một bạn lớp 12 chia sẻ rằng cả CLB đã “tìm tòi từng thí nghiệm và mang tới những trải nghiệm thú vị nhất cho hàng nghìn người tham gia” – đó là tuyên ngôn của thế hệ học sinh không chờ đợi cải cách từ trên xuống, mà tự tạo ra môi trường học tập mình mong muốn. Các hoạt động STEM tương tác tại những triển lãm này biến trường học thành hệ sinh thái học tập mở, nơi học sinh vừa là người học, vừa là người tổ chức, người truyền cảm hứng. Nếu các trường THPT coi CLB khoa học là trụ cột chứ không chỉ là “phong trào”, mô hình này có thể lan rộng và thay đổi cách dạy STEM ở nhiều nơi.
Kết luận: Muốn thế hệ trẻ yêu STEM, hãy trao sân khấu cho chính học sinh
Science Tornado và Amstro’s Gallery cho thấy một điều rõ ràng: thế hệ trẻ không thờ ơ với khoa học, họ chỉ thờ ơ với cách khoa học đang được dạy. Khi kiến thức được đưa ra khỏi khuôn khổ sách vở, biến thành thí nghiệm trực tiếp, trò chơi, mô hình và câu chuyện, học sinh sẽ tự nguyện xếp hàng tham gia, như hơn 7.000 người đã đến Science Tornado và hàng nghìn người dự kiến sẽ đến với Vetuoris. Thông qua những thí nghiệm trực tiếp và hoạt động tương tác, các triển lãm này mở rộng cách tiếp cận khoa học, đưa kiến thức đến gần cộng đồng và khơi gợi hứng thú khám phá ở thế hệ trẻ.
Nếu chúng ta nghiêm túc muốn phát triển tư duy STEM cho học sinh, câu hỏi không nên là “làm sao dạy thêm nội dung gì”, mà là “làm sao trao thêm quyền cho học sinh”. Trao cho các CLB khoa học trường THPT ngân sách, không gian, thời gian và sự tin tưởng để tổ chức triển lãm khoa học học sinh, để thiết kế hoạt động STEM tương tác theo cách của họ. Để các bạn trẻ tự biến thiên văn học trải nghiệm, hóa học, vật lý, sinh học thành những hành trình khám phá chứ không phải những bài kiểm tra. Khi học sinh được đứng trên sân khấu khoa học, không chỉ người tham gia được truyền cảm hứng, mà chính các em tổ chức cũng trở thành thế hệ công dân khoa học – những người sẽ tiếp tục đặt câu hỏi, thử nghiệm và cải thiện xã hội bằng tư duy STEM.
