Ở nơi xa nhất, vẫn có người gieo chữ
Giáo viên vùng cao là những người bền bỉ đưa việc học đến với trẻ em ở địa bàn xa xôi, nơi đường sá cách trở và điều kiện sống còn thiếu thốn, để khoảng cách địa lý không quyết định cơ hội đến lớp. Cô Đinh Thị Huyền Trang là minh chứng rõ nét: trong 12 năm công tác tại xã biên giới Dân Hóa, tỉnh Quảng Trị, cô đã dạy ở 5 trong 7 điểm trường lẻ của trường. Bản Lòm, nơi xa và khó khăn nhất xã, còn là điểm đến cô nhận nhiệm vụ lần thứ hai. Đường từ Quốc lộ 12A vào bản dài khoảng 25 km nhưng thường mất hơn một giờ qua dốc cao, ngầm tràn và khe suối; mùa mưa càng khó đi. Nhà cách điểm trường khoảng 80 km nên từ sáng thứ Hai đến chiều thứ Sáu, cô phải ở lại bản. Những con số ấy cho thấy việc bám lớp không phải khẩu hiệu, mà là lựa chọn lặp lại mỗi tuần.
Ngày mới đến bản Lòm, nơi đây chưa có điện lưới hay sóng điện thoại, điểm trường nằm chênh vênh giữa núi rừng. Cô Trang từng tự hỏi mình có thể trụ lại bao lâu. Nhưng tình thương dành cho học trò dân tộc Chứt khiến nỗi chạnh lòng nhường chỗ cho một câu hỏi khác: nếu ai cũng muốn về điểm trường chính, ai sẽ dạy trẻ ở bản xa? Sự tận tâm ấy không xóa được những thiếu thốn, nhưng giúp các em có người dạy chữ và người lớn kiên trì vận động các em đến lớp. Với trẻ nhỏ ở những nơi như Lòm, sự hiện diện đều đặn của một cô giáo đôi khi chính là điều kiện đầu tiên để hành trình học tập bắt đầu.
Không để học trò đơn độc trước khó khăn
Cô Hoàng Thị Thu Dần gắn bó gần 20 năm với học sinh vùng cao, mang đến lớp không chỉ kiến thức và lời ca tiếng hát mà còn là chỗ dựa cho những em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Năm 2009, cô chuyển về Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học Cốc Lầu, Lào Cai, nơi cô tiếp tục đồng hành với học trò trong vai trò giáo viên âm nhạc và Tổng phụ trách Đội. Cách làm của cô xuất phát từ sự thấu hiểu: chính cô từng lớn lên trong nghèo khó, từng mang chiếc rương gỗ và số tiền ít ỏi gia đình chắt chiu để theo đuổi việc học. Bởi vậy, cô nhìn thấy phía sau một buổi học vắng mặt có thể là trở ngại ở cả lớp học lẫn mái nhà, chứ không đơn thuần là thiếu ý thức.
Sự nâng đỡ của cô không dừng ở lời động viên. Cô vận động các tổ chức, cá nhân xây dựng một ngôi nhà nhỏ cho 5 học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn và đồng hành cùng các em suốt 5 năm qua. Trong thiên tai, cô cùng người dân và các lực lượng địa phương tìm nguồn hỗ trợ, rồi trực tiếp trao nhu yếu phẩm cho những gia đình cần giúp đỡ. Những việc ấy không thay thế được trách nhiệm của hệ thống giáo dục và an sinh, nhưng nhắc rằng học sinh vùng khó cần điều kiện sống đủ an toàn để tiếp tục học. Khi người thầy quan tâm đến cả đồ dùng học tập, mái nhà và tâm trạng của trò, trường học bớt xa cách, còn việc học có thêm cơ hội bền lâu.
Công nghệ số phải đến được với mọi học sinh
Cô Đoàn Thị Phương Thảo chọn đưa công nghệ số đến với học sinh ngay tại quê hương vùng cao của mình. Sinh ra và lớn lên ở Mậu Duệ, cô hiểu những hạn chế trong cơ hội học tập; nay dạy Tin học tại Trường Tiểu học Yên Minh, cô mong góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận công nghệ giữa học sinh nơi đây với các khu vực thuận lợi hơn. Trở ngại không nhỏ: nhiều em chưa có máy tính, thiết bị thông minh hay Internet để thực hành ở nhà; thiết bị và đường truyền tại trường cũng có lúc chưa đáp ứng đủ nhu cầu. Bởi vậy, nói chuyển đổi số là cơ hội thôi chưa đủ. Nếu công nghệ chỉ hiện diện trong bài giảng mà học sinh không được chạm tay thực hành, khoảng cách mà nó hứa hẹn thu hẹp vẫn còn nguyên.
Cô Thảo tận dụng thiết bị sẵn có, chọn công cụ theo khả năng của lớp và tổ chức hoạt động để học sinh được thử, sai rồi tự sửa. Trong các tiết học, cô dùng Scratch, PowerPoint tương tác, Quizizz, Plickers, Canva và một số công cụ trí tuệ nhân tạo để thiết kế bài giảng, trò chơi và hoạt động tương tác. Học sinh ban đầu rụt rè trước máy tính dần biết tạo sản phẩm và hoàn thành nhiệm vụ thực hành. Cô cũng xây dựng sáng kiến ứng dụng phần mềm vào dạy Tin học lớp 4, đồng thời chia sẻ chuyên môn về khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Cô Thảo là một trong 34 thầy, cô giáo được tuyên dương trong chương trình “Chia sẻ cùng thầy cô” năm 2026. Nhưng thước đo đáng kể nhất vẫn là học sinh có thêm cơ hội khám phá và tự tin với tri thức mới.
Cơ hội học tập được giữ lại bằng sự đồng hành
Ba câu chuyện khác nhau nhưng cùng chỉ về một điều: cơ hội học tập ở địa bàn khó khăn không tự nhiên mà có. Nó được giữ lại bằng những chuyến đi dài đến điểm trường lẻ, bằng sự quan tâm vượt khỏi giờ lên lớp và bằng những bài học công nghệ được thiết kế phù hợp với điều kiện thực tế. Cô Trang giúp trẻ em dân tộc Chứt có giáo viên ở bản xa; cô Dần trở thành điểm tựa cho những em thiếu thốn cả trong học tập lẫn đời sống; cô Thảo mở thêm cánh cửa tiếp cận kỹ năng số cho học sinh quê nhà. Những nỗ lực ấy không thể thay thế hạ tầng, thiết bị hay chính sách cần thiết, nhưng chúng ngăn sự cách trở biến thành lý do để trẻ bị bỏ lại.
Điều đáng quý ở những giáo viên này không phải sự hy sinh được tô thành chuyện phi thường, mà là cách họ biến trách nhiệm thành việc làm cụ thể, bền bỉ. Học sinh vùng khó không thiếu ước mơ hay khả năng; các em cần cơ hội tiếp cận tri thức và người thầy kiên nhẫn đồng hành. Muốn cơ hội ấy tồn tại lâu dài, sự tận tâm của từng giáo viên cần được tiếp sức bằng điều kiện đi lại, trường lớp, thiết bị và nguồn lực phù hợp. Khi người dạy không phải một mình gánh mọi thiếu hụt, con đường đến lớp của học sinh vùng cao mới có thể rộng mở hơn.
