Giáo viên vùng đảo: khi nghề dạy học trở thành một lời cam kết với biên cương
Giáo viên vùng đảo là những thầy cô chấp nhận sống xa đô thị, làm việc trong điều kiện giao thông, hạ tầng và dịch vụ thiết yếu còn hạn chế để duy trì trường lớp, vận động phụ huynh đưa con đến trường và bền bỉ "gieo chữ" cho thế hệ trẻ ở nơi biên cương, dẫu đời sống kinh tế và cơ hội phát triển còn nhiều thiếu thốn. Ở xã đảo Vĩnh Thực, cách trung tâm Móng Cái khoảng 20km, hình ảnh những giáo viên vùng đảo không chỉ là lao động hưởng lương, mà là những người giữ nhịp sống tri thức trên địa bàn còn khó khăn về kinh tế - xã hội. Họ chấp nhận đi tàu, đi xe máy đường xa, ngủ lại đảo, đối mặt thời tiết khắc nghiệt để bảo vệ một điều tưởng như giản đơn: trẻ em phải được đến trường. Đó là sự lựa chọn mang tính sứ mệnh hơn là nghề nghiệp.
Trường mầm non duy nhất trên đảo: nỗ lực từ "đi từng ngõ, gõ từng nhà"
Nếu chỉ nhìn vào con số, giáo dục mầm non ở xã đảo Vĩnh Thực có vẻ ổn: một trường mầm non duy nhất với 3 điểm trường, trong đó ngoài điểm chính là điểm tại thôn Vĩnh Trung và điểm tại thôn Cửa Đài cách trung tâm khoảng 15km với khoảng 20 học sinh. Đội ngũ 48 cán bộ, giáo viên, nhân viên đảm bảo hoạt động của 14 nhóm lớp, mục tiêu huy động 382 trẻ trong năm học 2026-2027 cho thấy một hệ thống đủ về lượng. Nhưng phía sau những con số là cuộc chiến âm thầm với nhận thức phụ huynh. Nhiều gia đình làm nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản, chưa coi trọng giáo dục mầm non, hoặc ngần ngại cho con đi học vì đông con, đường xa. Câu chuyện "đi từng thôn, từng khu, từng nhà" để vận động trẻ đến lớp đã biến giáo viên mầm non thành những người làm công tác xã hội nhiều không kém công tác chuyên môn.
Điều đáng nói là đa số giáo viên ở đây là người địa phương; hai phó hiệu trưởng là người ở xã nên việc thuyết phục phụ huynh không chỉ là hoạt động nghề nghiệp mà còn là việc của chính cộng đồng họ. Chính sách đặc thù hỗ trợ ăn trưa, chi phí học tập, sữa học đường, cùng kế hoạch hỗ trợ thêm tài liệu cho trẻ 3-5 tuổi đã tạo cú hích để thay đổi dần suy nghĩ của phụ huynh. Cuối năm học 2025-2026, phụ huynh phấn khởi khi nhận khoản hỗ trợ, và bước vào năm học mới 2026-2027, nhiều người tự tin đăng ký gửi con đến lớp. Câu nói có sức thuyết phục nhất với họ không nằm ở khẩu hiệu, mà ở lời giải thích giản dị: "Nếu nhận thức thay đổi, tỷ lệ trẻ ra lớp có thể đạt trên 90%".
Liên cấp Tiểu học – THCS Vĩnh Thực: bền bỉ giữ chất lượng giữa thiếu thốn
Ở bậc phổ thông, Trường Tiểu học – THCS Vĩnh Thực là minh chứng rõ ràng cho việc chất lượng giáo dục không tự nhiên mà có. Năm học 2025-2026, nhà trường có 29 lớp với 905 học sinh; cấp tiểu học 17 lớp với 504 học sinh, cấp THCS 12 lớp với 401 học sinh. Dù phần lớn cán bộ, giáo viên từ đất liền ra công tác, phải tính chuyện chỗ ăn, ngủ, đi lại mỗi ngày trên đảo, họ vẫn duy trì được phổ cập tiểu học và THCS mức độ 3, xóa mù chữ mức độ 2, đạt chuẩn quốc gia mức độ 1. Những tấm huy chương, giải thưởng như 2 học sinh đạt giải Ba kỳ thi học sinh giỏi, huy chương Bạc Olympic tiếng Anh qua mạng chỉ là phần nổi của tảng băng nỗ lực. Cố gắng ấy càng đáng quý khi tỉ lệ học sinh tốt nghiệp THCS đi học THPT hằng năm chỉ đạt 70-80%, phản ánh một thực tế: giáo viên đang “kéo” học trò đi tiếp giữa áp lực kinh tế gia đình.
Điều khiến nhiều người ngoài đảo dễ bỏ qua là vai trò giáo viên trong đời sống thường ngày của học sinh. Phụ huynh ở Vĩnh Thực thường đi đánh bắt, làm cả ngày, ít có điều kiện giám sát và hỗ trợ con học tập ở nhà; học sinh phải phụ giúp gia đình, thậm chí tham gia lao động tạo thu nhập. Trong bối cảnh ấy, lớp học trở thành nơi hiếm hoi các em được lắng nghe, rèn nề nếp, xây kỹ năng. Thầy cô phải đảm nhiệm cả công việc hướng dẫn, quản lý, nhắc nhở mà đáng ra gia đình phải gánh một phần. Đó không phải “làm hộ” phụ huynh, mà là nhận lấy trách nhiệm cộng đồng: nếu không giữ được nhịp học cho các em hôm nay, ngày mai xã đảo sẽ thiếu đi lực lượng biết chữ, có kỹ năng để thay đổi sinh kế. Lựa chọn ở lại đảo của giáo viên, vì thế, là lựa chọn giữ cửa cho tương lai.
Rộn ràng khai giảng năm học mới: khi cộng đồng cùng bước vào một sứ mệnh chung
Không khí chuẩn bị khai giảng năm học mới 2026-2027 tại xã đảo Vĩnh Thực cho thấy giáo dục không phải việc riêng của ngành giáo dục, mà của toàn cộng đồng. Tổng số trẻ mầm non trong độ tuổi 0 đến 72 tháng trên địa bàn hiện là 502 cháu; năm học 2025-2026, trường mầm non huy động được 386 trẻ, và năm học 2026-2027 đặt mục tiêu 382 trẻ. Con số không lớn, nhưng mỗi phiếu đăng ký học là kết quả của nhiều cuộc trò chuyện, vận động, thuyết phục. Trước thềm năm học, giáo viên cùng các lực lượng trong xã dọn dẹp trường lớp, kiểm tra sức khỏe học sinh, chuẩn bị cho một lễ khai giảng trang trọng, ấm áp và nhiều ý nghĩa. Việc bộ đội biên phòng tham gia hỗ trợ nhà trường dọn dẹp, trang trí cũng là thông điệp rõ ràng: biên giới không chỉ được giữ bằng chốt gác, mà bằng tri thức của thế hệ trẻ.
Cơ sở vật chất ở các trường trên đảo, dù chưa đầy đủ như vùng trung tâm, đã được quan tâm cải thiện, thiết bị dạy học đáp ứng yêu cầu duy trì chuẩn phổ cập và chuẩn quốc gia. Song điều tạo nên bản sắc của ngày khai giảng ở Vĩnh Thực không nằm ở cổng trường mới, phòng học khang trang, mà ở ánh mắt của thầy cô khi nhìn học trò bước qua sân trường. Với họ, mỗi mùa khai giảng là một lần sứ mệnh giáo dục được nhắc lại: tiếp tục gieo chữ, dù đường đến trường còn lầy lội, dù một số học sinh sẽ phải nghỉ học giữa chừng vì gánh nặng gia đình. Đó là lý do lễ khai giảng ở vùng biên thường ấm áp hơn lễ ở đô thị: nó không chỉ mở đầu một năm học, mà là ngày cộng đồng hẹn nhau tiếp tục bảo vệ tương lai bằng con chữ.
Không thể để giáo viên vùng đảo đơn độc trên hành trình gieo chữ
Câu chuyện ở xã đảo Vĩnh Thực cho thấy các giáo viên đã làm nhiều hơn những gì một mô tả công việc có thể ghi: từ vận động trẻ mầm non đến lớp, duy trì chất lượng phổ cập, đến chấp nhận xa nhà, sống trong điều kiện thiếu thốn để giữ trường lớp hoạt động. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc ngưỡng mộ, chúng ta để họ đơn độc trong một cuộc chiến dài. Việc đề xuất bổ sung cán bộ, giáo viên còn thiếu, nâng cấp cơ sở vật chất để đáp ứng tiêu chuẩn trường chuẩn quốc gia không phải là yêu cầu “đòi hỏi”, mà là điều kiện tối thiểu để sứ mệnh giáo dục ở vùng đảo không bị gãy. Sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, các ban ngành, lực lượng biên phòng cho thấy một hướng đi đúng: coi giáo dục như trụ cột phát triển chứ không chỉ là nhiệm vụ. Nếu chúng ta tin rằng biên cương vững chắc phải dựa trên con người, thì giáo viên vùng đảo chính là tuyến đầu của nền giáo dục vùng biên: họ không ồn ào, không xuất hiện nhiều trên truyền thông, nhưng từng bài giảng, từng buổi vận động phụ huynh là viên gạch xây nền nhân lực cho xã đảo. Cần xem việc bảo đảm đời sống, cơ hội nghề nghiệp, môi trường làm việc cho họ như một phần của chiến lược phát triển vùng biên, thay vì coi đó là hỗ trợ mang tính “ưu đãi”. Khi thầy cô không còn bị ám ảnh bởi chuyện đi lại, chỗ ăn ở, khi lớp học không còn lo thiếu giáo viên, thiếu thiết bị, sứ mệnh giáo dục ở những nơi như Vĩnh Thực sẽ bớt là câu chuyện hy sinh, và trở thành câu chuyện bình thường: trẻ em vùng đảo có quyền được học tốt như mọi nơi khác.
