Sai phạm năm 2026 đặt ra yêu cầu sửa cách tổ chức
Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ đánh giá quy mô lớn, nơi sự công bằng phụ thuộc không chỉ vào năng lực thí sinh mà còn vào khả năng kiểm soát mọi khâu tổ chức, từ phân công nhân sự đến giám sát phòng thi. Vì vậy, bài học từ năm 2026 không thể chỉ được xử lý bằng cách bổ sung thiết bị: trọng tâm phải là ngăn người có trách nhiệm cố tình phá vỡ quy trình.
Tại hội nghị tổng kết kỳ thi năm 2026 và chuẩn bị cho năm 2027, Bộ GD&ĐT đề xuất nghiên cứu sửa đổi, bổ sung quy chế thi tốt nghiệp theo hướng tăng cường phòng, chống gian lận; mục tiêu được nêu là nâng năng lực quản trị rủi ro và kiểm soát chặt toàn bộ quy trình tổ chức. Động lực là những vụ việc nghiêm trọng, nổi bật tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, làm tổn hại uy tín kỳ thi và niềm tin xã hội. Theo thông tin được công bố tại hội nghị, 41 bị can đã bị khởi tố trong vụ việc này; tổng số bị can tại ba vụ được nêu là 45.
Năm 2026 có 89 thí sinh vi phạm quy chế, tăng 48 trường hợp so với năm trước. Con số ấy cho thấy việc chống gian lận thi cử cần xử lý cả vi phạm của thí sinh lẫn lỗ hổng, hoặc sự tiếp tay, trong bộ máy tổ chức.
Camera và máy rà soát có ích, nhưng không tự bảo đảm công bằng
Bộ GD&ĐT tính đến việc tăng camera phòng thi và tại các khu vực thi, đồng thời dùng hình ảnh để hậu kiểm, xác minh và xử lý vi phạm. Đây là hướng hợp lý: dữ liệu có thể giúp kiểm tra hoạt động coi thi, làm rõ diễn biến khi có dấu hiệu bất thường và tăng trách nhiệm của người đang làm nhiệm vụ. Nhưng camera chỉ ghi nhận điều diễn ra; nó không thể ngăn một quy trình bị cố tình can thiệp nếu việc phân công, giám sát và xử lý trách nhiệm vẫn lỏng lẻo.
Bộ cũng khuyến khích hội đồng thi nghiên cứu dùng thiết bị rà soát an ninh cầm tay trước khi thí sinh vào phòng, nhằm hạn chế mang điện thoại hoặc thiết bị công nghệ có thể dùng để gian lận. Biện pháp này có thể bổ trợ khâu kiểm tra, song hiệu quả phụ thuộc vào quy trình sử dụng thống nhất và việc xử lý khi thiết bị phát hiện dấu hiệu đáng ngờ. Nếu không có người chịu trách nhiệm rõ ràng, thêm camera hay máy rà soát dễ tạo cảm giác an toàn hơn là bảo đảm an toàn.
Điều cần được công chúng theo dõi không chỉ là số lượng camera, mà còn là cách lưu trữ, khai thác hình ảnh và bảo đảm việc hậu kiểm được thực hiện khách quan.
Trộn thí sinh và kiểm soát xung đột lợi ích
Một phương án khác đang được nghiên cứu là bố trí thí sinh từ nhiều trường tại cùng một điểm thi để giảm nguy cơ thông đồng và tăng tính khách quan. Nếu không thể thực hiện, địa phương được đề nghị cân nhắc phương án thay thế dựa trên ý kiến của Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh. Cách sắp xếp này có thể hạn chế tình trạng học sinh cùng trường tập trung một nơi, nhưng không thay thế được kiểm soát chặt khâu đánh số báo danh và phân công giám thị.
Đại tá Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục An ninh chính trị nội bộ, cảnh báo nguy cơ tiêu cực nếu việc xếp số báo danh hoặc bố trí cán bộ bị can thiệp; ông đề xuất không phân công giáo viên coi thi môn mình giảng dạy và không bố trí thư ký thuộc trường có thí sinh dự thi. Những đề xuất này đi đúng vào vấn đề xung đột lợi ích. Quy chế cần xác định rõ trách nhiệm của trưởng điểm thi, giám thị, thư ký và từng lực lượng tham gia; đồng thời tăng kiểm tra chéo, luân chuyển nhân sự ở các khâu nhạy cảm.
Đối với thí sinh, việc giáo dục ý thức tuân thủ quy chế, đạo đức và trung thực trong học tập cũng cần được coi trọng. Một kỳ thi công bằng đòi hỏi cả người dự thi lẫn người tổ chức đều chịu trách nhiệm.
Đề xuất chưa đồng nghĩa với quy định đã ban hành
Cần phân biệt rõ các biện pháp đang được xem xét với quy định đã có hiệu lực. Tại hội nghị chuẩn bị cho kỳ thi năm 2027, Bộ GD&ĐT mới đề xuất nghiên cứu sửa đổi, bổ sung quy chế; phương án trộn thí sinh, tăng camera và sử dụng thiết bị rà soát an ninh được nêu như hướng cân nhắc, chứ không phải các yêu cầu mới đã được ban hành đầy đủ. Vì vậy, chưa nên coi mọi điểm thi chắc chắn sẽ áp dụng cùng một cách bố trí hay một hệ thống thiết bị.
Vụ việc Tuyên Quang cũng cho thấy hậu quả của sai phạm có thể chạm trực tiếp đến quyền lợi của thí sinh: kết quả thi tại các điểm liên quan đã bị hủy và tổ chức thi lại để bảo vệ quyền lợi học tập của những em có năng lực thực chất. Thi lại không phải hình thức kỷ luật toàn bộ thí sinh, nhưng vẫn đặt người học trước áp lực và bất định không do họ tạo ra. Bởi thế, kỳ thi năm 2027 cần công bố quy định cụ thể, khả thi và thống nhất trước khi triển khai.
Kết luận cần rút ra rất rõ: camera phòng thi và thiết bị an ninh có thể bịt một số kẽ hở, nhưng liêm chính của kỳ thi phụ thuộc trước hết vào con người, cách phân công và trách nhiệm khi có vi phạm. Chống gian lận thi cử chỉ đáng tin khi biện pháp kỹ thuật đi cùng quy trình minh bạch và cơ chế buộc người tổ chức chịu trách nhiệm.
