Sức khỏe bắt đầu từ dĩa cơm, không phải từ bệnh viện
Chăm sóc sức khỏe chủ động là cách mỗi người dùng những lựa chọn nhỏ lặp lại mỗi ngày – đặc biệt là lựa chọn thực phẩm, khẩu phần và cách chế biến trong từng bữa ăn – để phòng bệnh từ sớm, giữ thể chất, tinh thần và sức đề kháng ở trạng thái tốt trước khi bệnh xuất hiện, thay vì chờ đến lúc phải dùng thuốc hay nhập viện mới lo cho sức khỏe.
PGS.TS Phạm Thanh Bình nhắc rất rõ: sức khỏe được hình thành từ chính những lựa chọn mỗi ngày và bữa ăn là một trong những lựa chọn quan trọng nhất. Nghĩa là, ta không thể đổ hết trách nhiệm cho bác sĩ hay bệnh viện khi bản thân đang tự hủy sức khỏe bằng những bữa ăn nhiều dầu chiên, ít rau, thiếu cân đối. Một bữa ăn không chỉ là chuyện no bụng; đó là thông điệp ta gửi cho cơ thể về cách ta muốn sống: khỏe mạnh và tỉnh táo, hay mệt mỏi, thừa cân và sớm đối mặt bệnh mạn tính.
Từ ăn theo thói quen sang ăn có hiểu biết
Nếu phải chọn một bước ngoặt cho chăm sóc sức khỏe chủ động, thì đó là chuyển từ “ăn cho vui miệng” sang “ăn có hiểu biết”. PGS.TS Phạm Thanh Bình nêu ba chuyển đổi cần thiết: từ ăn theo thói quen sang ăn có hiểu biết; từ kiểm soát chất lượng hình thức sang kiểm soát chất lượng thực chất; và từ trách nhiệm của một ngành sang trách nhiệm của toàn xã hội.
Ăn có hiểu biết không đồng nghĩa ăn kham khổ hay bỏ hết món khoái khẩu. Nó bắt đầu từ những lựa chọn thực phẩm hàng ngày: hiểu rằng món chiên rán liên tục, thức ăn nhanh, khẩu phần nhiều đạm ít rau đang âm thầm làm tăng nguy cơ tim mạch, béo phì và ung thư. Ngược lại, một dĩa cơm nhiều rau, đủ tinh bột, đủ đạm, dùng chất béo hợp lý sẽ mang lại dinh dưỡng từ bữa ăn thay vì gánh nặng bệnh tật. Câu hỏi cần tự đặt ra mỗi ngày là: “Bữa này có giúp mình khỏe hơn trong 5–10 năm tới không?”
Cách chế biến an toàn: đừng để chảo dầu phá hỏng cả bữa ăn
Một bữa ăn lành mạnh trước hết phải là một bữa ăn an toàn, và an toàn thực phẩm không dừng ở cái nhìn bề ngoài mà là kiểm soát xuyên suốt từ sản xuất đến bàn ăn. Thói quen chiên rán nhiều, dùng lại dầu nhiều lần là “điểm mù” nguy hiểm trong căn bếp của người Việt. Khi dầu bị đun đi đun lại, cấu trúc chất béo bị phá vỡ, sinh ra các gốc oxy hóa và chất béo chuyển hóa có hại cho tim mạch và làm tăng nguy cơ ung thư.
PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng nhấn mạnh không cần kiêng hoàn toàn dầu mỡ, mà phải dùng hợp lý, ưu tiên món luộc, hấp, hoặc chế biến ít dầu. Khi buộc phải chiên, cần chọn nhiệt độ phù hợp từng loại dầu, đọc kỹ nhãn và làm đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Một câu có thể trích dẫn là: "Người dân không nên tái sử dụng dầu nhiều lần và cần chú ý màu sắc, mùi của dầu khi nấu ăn."
Bữa ăn đa dạng, cân đối: chiến lược phòng bệnh dài hạn
Dinh dưỡng từ bữa ăn không chỉ là số calo mà là cách các nhóm chất phối hợp để bảo vệ cơ thể. Một bữa ăn, nếu được sắp xếp khéo, có thể tác động lâu dài đến thể chất, chuyển hóa, miễn dịch, tiến trình lão hóa và nguy cơ bệnh mạn tính không lây. Các chuyên gia nhắc đi nhắc lại: khẩu phần hàng ngày cần bảo đảm sự đa dạng, cân đối giữa các nhóm chất, phù hợp độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nhu cầu năng lượng của từng người.
Thực hành rất cụ thể: tăng rau, hoa quả theo mùa; thay đổi luân phiên nguồn đạm (cá, trứng, thịt, đậu…); giảm món chiên rán; ăn đủ tinh bột nguyên cám thay vì bỏ hẳn cơm để “giảm cân”. Chất béo không phải kẻ thù nếu ta chọn đúng loại dầu, dùng đúng lượng, đúng nhiệt độ và không sử dụng dầu đã đổi màu, đổi mùi. Đó không phải là chế độ ăn “hà khắc”, mà là chiến lược dài hạn giúp ta sống thọ hơn, khỏe hơn, ít phụ thuộc thuốc men.
Mỗi người là “bếp trưởng” của sức khỏe gia đình
Điều quan trọng nhất của chăm sóc sức khỏe chủ động là hiểu rằng ta không cần chờ một cú sốc lớn hay một chương trình hoành tráng nào để thay đổi. Chăm sóc sức khỏe chủ động không cần bắt đầu từ những điều lớn lao mà từ những quyết định nhỏ ngay hôm nay: bớt một lần chiên, thêm một phần rau, không dùng lại dầu cũ, đọc nhãn thực phẩm trước khi mua.
Khi mỗi người biết lựa chọn thực phẩm hàng ngày thông minh hơn, mỗi gia đình xây dựng khẩu phần hợp lý, và mỗi bữa ăn trở thành “lá chắn” bảo vệ sức khỏe, ta giảm bớt gánh nặng lên bệnh viện và cả xã hội. Trách nhiệm không chỉ thuộc ngành y, doanh nghiệp hay nhà quản lý; nó bắt đầu ngay trong căn bếp và dừng lại trên dĩa cơm hàng ngày. Nếu phải chọn một nơi để khởi động lối sống lành mạnh, hãy bắt đầu từ bữa tối hôm nay.
