Vì sao lời nói bất thường của trẻ là tín hiệu khẩn cấp
Những câu nói bất thường cảnh báo nguy cơ tự hại ở trẻ là các phát ngôn tiêu cực, tuyệt vọng hoặc từ chối bản thân, thường đi kèm cảm giác chán nản, thu mình và mất kết nối với xung quanh, phản ánh tổn thương sâu về sức khỏe tâm thần và có thể báo trước hành vi tự hại nếu không được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời. Theo các chuyên gia, một số trẻ em có dấu hiệu cảnh báo nguy cơ tự hại nhưng nhiều gia đình không để ý hoặc khi phát hiện ra thì đã muộn. Câu chuyện cậu bé ngoan ngoãn, hiền lành chọn một khúc sông ở Hà Nội để kết thúc những ước mơ tuổi trẻ cho thấy bi kịch không còn là trường hợp cá biệt mà đang gõ cửa nhiều gia đình. Vấn đề không nằm ở việc trẻ "yếu đuối" mà ở chỗ người lớn đã coi nhẹ những cảnh báo sức khỏe tâm thần xuất hiện từ rất sớm.
Những câu nói và hành vi bất thường phụ huynh hay bỏ qua
PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), nhấn mạnh rằng trước khi dẫn đến hành vi tự hại thực tế, trẻ thường có rất nhiều dấu hiệu: cảm thấy chán, thu mình, mất kết nối với môi trường xung quanh. Đây là những dấu hiệu tự hại ở trẻ mà cha mẹ dễ quy về "tính cách" hoặc "tuổi dậy thì". Nguy hiểm hơn, các em có thể nói ra những câu tiêu cực như: "Mọi chuyện cũng thế thôi; cố gắng đến thế cũng chỉ được như vậy; đến một lúc mọi người sẽ hối hận; rồi con cũng không thể gây thêm gánh nặng gì cho mọi người nữa đâu". Những câu nói này không phải than vãn nhất thời mà là cảnh báo sức khỏe tâm thần rõ ràng. Bên cạnh lời nói, hành vi bất thường trẻ em còn thể hiện qua việc thu xếp lại hành trang, cho đi những đồ vật rất quý với mình hoặc viết lời dặn cho mọi người. Nếu phụ huynh tặc lưỡi bỏ qua, trẻ có thể đi đến hành động thiếu kiểm soát.
Áp lực vô hình: từ gia đình, trường học đến AI và mạng xã hội
Điều đáng lo là những dấu hiệu bất thường ở trẻ không xuất hiện trong khoảng trống, mà được nuôi dưỡng bởi một hệ sinh thái áp lực dày đặc. Khảo sát một số trường học tại Hà Nội cho thấy khoảng 20% trẻ tổn thương tinh thần đến mức cần phải hỗ trợ. Trong khi đó, tại một phòng khám tâm lý, hơn 50% khách hàng đến khám là học sinh và tỷ lệ này đang tăng lên. Theo PGS.TS Trần Thành Nam, khoảng 90% bạn trẻ sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong học tập và cuộc sống; nếu phó mặc và lạm dụng AI, trẻ có thể giảm khả năng tư duy, hao tổn năng lượng não bộ, nghiện thông tin, suy giảm nhận thức, mệt mỏi tinh thần, giảm vận động và thiếu các mối quan hệ xã hội. Cùng với đó là việc tiếp cận quá nhiều nội dung bạo lực trên mạng xã hội, áp lực học tập, môi trường gia đình bất an, giấc ngủ không đủ… tất cả tạo thành chuỗi cảnh báo sức khỏe tâm thần mà người lớn thường chỉ nhận ra khi trẻ đã có hành vi cực đoan.
Khoảng trống hỗ trợ tâm lý và trách nhiệm của người lớn
Điều trớ trêu là trong khi tỷ lệ trẻ bị ảnh hưởng sức khỏe tinh thần khá cao, hệ thống hỗ trợ lại thiếu hụt nghiêm trọng. Các chuyên gia cho biết việc can thiệp hỗ trợ tâm lý cho học sinh hiện chưa bài bản, nhiều phòng tâm lý học đường hoạt động chưa hiệu quả. Ở tầm rộng hơn, nhân lực hỗ trợ tâm lý ở nước ta thiếu khoảng 20 lần so với mức trung bình toàn cầu. Hậu quả là nhiều em bị tổn thương tâm lý nhiều năm nhưng vẫn nghĩ mình "bình thường", chỉ đi khám khi đã đánh bạn hoặc có biểu hiện cực đoan với bạn bè, thầy cô, gia đình. Trong bối cảnh đó, phụ huynh không thể tiếp tục phó thác hoàn toàn cho nhà trường hay chuyên gia. Việc phòng ngừa tự hại phải bắt đầu từ thay đổi thói quen của người lớn: không chỉ hỏi con "học có tốt không" mà phải hỏi "con đang cảm thấy thế nào"; không chỉ kiểm soát điểm số mà phải để ý lời nói, ánh mắt, cách trẻ thu mình hay xa lánh.
Hướng dẫn cụ thể để nhận diện và phòng ngừa tự hại ở trẻ
Theo PGS.TS Trần Thành Nam, nếu cha mẹ dành thời gian cho con, sẽ nhận thấy hành vi thay đổi của trẻ và các dấu hiệu nguy cơ. Việc hỗ trợ các em không cần cao siêu; đôi khi chỉ cần giúp con thư giãn, lắng nghe những áp lực và thay đổi thói quen hàng ngày, đã có thể giúp các em cân bằng trong thế giới số. Về nhận diện, phụ huynh cần coi các câu nói tiêu cực, tuyệt vọng, từ chối bản thân là dấu hiệu tự hại ở trẻ, không xem đó là "nói cho vui". Về ứng phó, hãy dừng tranh luận, chuyển sang lắng nghe, xác nhận cảm xúc của con, giảm bớt kỳ vọng thành tích, thiết lập lại thời gian sử dụng mạng xã hội và AI để hạn chế hành vi bất thường trẻ em liên quan đến nghiện công nghệ. Nếu thấy trẻ thu mình kéo dài, cho đi đồ quý, viết lời dặn, hoặc nhắc đến cái chết, cần coi đó là cảnh báo sức khỏe tâm thần khẩn cấp và chủ động tìm đến chuyên gia tâm lý, thay vì chờ đến khi xảy ra hành vi tự hại mới hành động.
