Dấu hiệu tâm lý trẻ em: không phải “tính cách khó dạy” mà là lời kêu cứu
Dấu hiệu tâm lý trẻ em là những thay đổi bất thường và kéo dài về cảm xúc, hành vi, giấc ngủ, học tập và quan hệ xã hội, vượt ra ngoài khuôn mẫu thường thấy ở lứa tuổi, cho thấy trẻ đang gặp khó khăn trong sức khỏe tâm thần và cần được người lớn chú ý, lắng nghe và hỗ trợ kịp thời. Khi con thu mình, hay nổi nóng, học sút, thức trắng đêm ôm điện thoại, đa số cha mẹ quy về “lười”, “bướng”, “tuổi mới lớn thất thường” thay vì coi đó là cảnh báo. Ở một nữ sinh lớp 10, những dấu hiệu như trầm buồn, thu mình, giảm tập trung và sa sút học tập xuất hiện trước khi gia đình phát hiện tay con đầy vết thương do tự gây tổn hại. Nhận diện sớm bất thường như vậy không phải là làm quá mọi chuyện, mà là cách cha mẹ bảo vệ con khỏi trượt dài vào trầm cảm, tự hại và thậm chí nguy cơ tự sát.
Những thay đổi cảm xúc và hành vi: ranh giới giữa “bình thường” và cảnh báo đỏ
Tuổi teen thất thường là thật, nhưng dùng lý do đó để bỏ qua dấu hiệu cảnh báo là một sai lầm nguy hiểm. Nhận diện sớm bất thường bắt đầu từ việc để ý những thay đổi kéo dài, rõ rệt, khác hẳn trước đây. Ở cô bé lớp 10 nói trên, con trở nên thu mình, trầm buồn, giảm tập trung, thành tích học tập đi xuống. Đó là các dấu hiệu tâm lý trẻ em điển hình cho thấy sức khỏe tâm thần tuổi teen đang có vấn đề, chứ không đơn thuần là lười học hay thiếu ý chí. Cha mẹ cần đặc biệt lưu ý các biểu hiện: con né tránh giao tiếp, tách khỏi bạn bè và gia đình; trở nên gay gắt, dễ cáu, bùng nổ vô cớ; tâm trạng thay đổi đột ngột, lúc vui quá mức, lúc kiệt quệ; rối loạn giấc ngủ, ăn uống, nghiện game hoặc mạng. Những thay đổi này không nên bị gắn nhãn “hư” mà phải được xem là lời cảnh báo.
Hành vi tự gây tổn thương: không phải “dọa cho sợ” mà là lối xả đau đớn
Cảnh báo hành vi tự gây tổn thương luôn phải được coi là tình huống khẩn cấp, kể cả khi trẻ khẳng định “con không muốn chết”. Tổn thương thân thể không nhằm mục đích kết thúc cuộc sống được gọi là hành vi tự hại không có ý định tự sát. Theo bác sĩ Nguyễn Thanh Long, cần phân biệt tự hại với tự sát: hai hành vi khác nhau về mục đích, nhưng tự hại là yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn đến tự sát khi tình trạng tiến triển. Nhiều trẻ, giống trường hợp nữ sinh trên, cảm thấy dễ chịu tạm thời sau khi tự làm đau mình, rồi lặp đi lặp lại mỗi khi căng thẳng. Đây là cách con cố gắng điều hòa cảm xúc, giải tỏa áp lực, trừng phạt bản thân khi cảm thấy tội lỗi hoặc vô dụng. Nếu người lớn chỉ mắng “dở hơi, đừng làm nữa” thì đã bỏ lỡ cơ hội hiểu gốc rễ nỗi đau và điều trị sớm.
Mạng xã hội: chiếc kính phóng đại nỗi buồn và nguy cơ tự hại
Phần lớn cha mẹ nhìn thấy con ôm điện thoại là nghĩ đến nghiện game, ít ai nối trực tiếp nó với sức khỏe tâm thần tuổi teen. Trên thực tế, mạng xã hội không phải nguyên nhân duy nhất của tự hại, nhưng có thể làm tăng nguy cơ ở những trẻ đã dễ tổn thương. Nữ sinh lớp 10 ban đầu chỉ dùng điện thoại để giải trí, nhưng khi tâm trạng xấu đi, con xem nhiều nội dung buồn bã, cô đơn, tiêu cực; thuật toán liên tục đề xuất nội dung tương tự, trong đó có cả hình ảnh và câu chuyện về tự hại. Có lúc con dùng mạng xã hội từ 23h đến 2–3h sáng, khiến thiếu ngủ kéo dài, làm suy giảm khả năng điều hòa cảm xúc, tăng cáu gắt, lo âu, trầm cảm. Bên cạnh đó là nguy cơ bị công kích ẩn danh, so sánh ngoại hình, học lực, tất cả chồng lên nhau, biến mạng xã hội thành chiếc kính phóng đại nỗi đau âm thầm của trẻ.
Khi nào cần đưa con đi khám chuyên gia và cha mẹ nên làm gì khác đi?
Điểm mấu chốt không phải là cấm đoán, mà là nhận diện sớm bất thường và kết nối con với hỗ trợ chuyên môn. Khi gia đình phát hiện nữ sinh có ý định tiếp tục tự hại, họ đã đưa con đến viện để được đánh giá và điều trị. Kết quả thăm khám cho thấy con đang trải qua một giai đoạn trầm cảm kèm hành vi tự gây tổn thương. Con được điều trị kết hợp thuốc và trị liệu tâm lý; bác sĩ làm việc với cả gia đình để chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần tuổi teen, trong đó có cách sử dụng mạng xã hội. Điều này cho thấy chuyên gia giúp phân biệt đâu là khó khăn phát triển bình thường, đâu là rối loạn cần can thiệp. Người lớn được khuyến cáo không quát mắng khi phát hiện con tự hại, mà phải tìm nguyên nhân và đưa trẻ gặp chuyên gia khi cần, coi tự hại là dấu hiệu trẻ đang rối loạn điều hòa cảm xúc, cần hỗ trợ chứ không phải là “hư hỏng”.
