Từ món cá quen thuộc đến ngôi sao mới của xuất khẩu thủy sản
Cá rô phi Việt Nam là mặt hàng thủy sản nuôi nước ngọt và nước lợ, từng chủ yếu phục vụ thị trường đại chúng với phân khúc giá trung bình, nhưng nay đang trở thành sản phẩm xuất khẩu chiến lược khi các doanh nghiệp chuyển dịch sang chế biến sâu, phát triển fillet chất lượng cao và thâm nhập các thị trường khó tính, qua đó giúp mặt hàng này nổi lên như một nhân tố mới trong câu chuyện thủy sản tăng trưởng và tilapia exports ở thị trường Nam Mỹ lẫn châu Á. Sự bứt phá của cá rô phi phản ánh một thực tế: thời cơ cho những sản phẩm từng bị xem là “bình dân” đang mở rộng, nếu chúng được nâng cấp đúng cách. Điểm đáng nói là cá rô phi không còn xuất hiện đơn lẻ trong các đơn hàng giá rẻ, mà đi cùng chiến lược tái cấu trúc danh mục xuất khẩu thủy sản. Khi tổng kim ngạch cá rô phi tăng mạnh trong bảy tháng đầu năm, đây không chỉ là con số đẹp trên báo cáo, mà là dấu hiệu cho thấy chuỗi nuôi – chế biến – xuất khẩu đang dịch chuyển sang mô hình tạo giá trị cao hơn. Và trung tâm của sự dịch chuyển đó, bất ngờ thay, lại nằm ở thị trường Nam Mỹ.
Brazil: cú huých bất ngờ cho thủy sản tăng trưởng
Trong bức tranh xuất khẩu Brazil, cá rô phi Việt Nam đang là gam màu sáng hiếm hoi. Dù giá trị cá rô phi trong tổng kim ngạch thủy sản còn khiêm tốn, mức tăng trưởng lại cho thấy tiềm năng vượt xa kỳ vọng. Theo số liệu hiệp hội ngành, trong bảy tháng đầu năm, xuất khẩu cá rô phi đạt mức tăng 55% so với cùng kỳ, với Brazil chiếm một nửa kim ngạch và là động lực lớn nhất của đà tăng này. Quan trọng hơn, thị trường Nam Mỹ này đã quay lại đặt hàng mạnh mẽ sau giai đoạn biến động, thể hiện qua việc nhu cầu nhập khẩu cá rô phi Việt Nam được phục hồi rõ nét. Những con số tăng trưởng theo tháng ở Brazil cho thấy không chỉ là sự bù đơn sau thời gian gián đoạn, mà là sự tái thiết cấu trúc cung ứng: bên mua sẵn sàng đặt niềm tin vào Việt Nam như nguồn cung thay thế và ổn định hơn so với các đối thủ. Điều này tạo lợi thế chiến lược cho tilapia exports của Việt Nam ở khu vực Nam Mỹ, nếu chúng ta biết giữ chân khách hàng, chứ không chỉ tận dụng ngắn hạn.
Nhật Bản và bước nhảy lên phân khúc sushi, sashimi
Nếu Brazil mang lại khối lượng, thì Nhật Bản lại mang đến hình hài mới cho cá rô phi Việt Nam trong phân khúc giá trị cao. Nhật đang nổi lên như thị trường có tín hiệu tích cực, với nhu cầu gia tăng đối với sản phẩm fillet dùng cho sushi, sashimi. Việc cá rô phi Việt Nam bắt đầu được xuất khẩu phục vụ trực tiếp phân khúc này mở ra hướng đi khác hẳn: từ nguyên liệu bình thường trở thành thành tố của món ăn cao cấp, nơi yêu cầu khắt khe về độ tươi, cấu trúc thịt và an toàn thực phẩm. Lợi thế của Việt Nam nằm ở điều kiện nuôi: cá được nuôi trong môi trường nước ngọt tuần hoàn và nước lợ, với quy trình kiểm soát chất lượng nước, cho thịt chắc, thơm, ngọt tự nhiên, ít xương dăm và không mùi bùn. Những đặc tính này khiến cá rô phi trở thành lựa chọn hợp lý cho các chuỗi sushi muốn đa dạng nguồn cung. Khi Nhật Bản chấp nhận cá rô phi Việt Nam trong thực đơn sashimi, đó là “giấy thông hành” để ngành chuyển hẳn sang phân khúc sản phẩm giá trị gia tăng, thay vì chỉ bán hàng sơ chế.
Cơ hội từ việc thế giới quay lưng với cá rô phi Trung Quốc
Đằng sau sự tăng tốc của cá rô phi Việt Nam là một nguyên nhân địa chính trị rất rõ: một số quốc gia, trong đó có Mỹ, đang quay lưng lại với cá rô phi Trung Quốc, tạo ra khoảng trống nguồn cung cho các nhà xuất khẩu khác. Thị trường Mỹ hiện vẫn là điểm đến lớn đối với tilapia exports của Việt Nam, dù giá trị xuất khẩu sang đây đã giảm đáng kể trong bảy tháng đầu năm. Chính sự sụt giảm mang tính chu kỳ ở một số thị trường khác, do tồn kho tăng sau giai đoạn nhập khẩu cao, cũng cho thấy rủi ro nếu cá rô phi chỉ dựa vào vài thị trường truyền thống. Cơ hội thay thế nguồn cung Trung Quốc là có thật, nhưng không tự động chuyển thành lợi ích dài hạn. Việt Nam chỉ có thể giữ được người mua nếu giải quyết được hai bài toán: quy hoạch vùng nuôi bài bản và giảm giá thành sản xuất so với Trung Quốc, đồng thời tăng đầu tư chế biến sâu. Nghĩa là, lợi thế hiện tại gần như là khoản "tạm ứng" từ thị trường; để biến nó thành thu nhập bền vững, ngành phải tự nâng cấp nội lực.
Tương lai cá rô phi: mở rộng vùng nuôi, chinh phục phân khúc giá trị cao
Câu hỏi không còn là “có nên đẩy mạnh cá rô phi Việt Nam hay không”, mà là “chúng ta muốn nó đứng ở đâu trong chuỗi giá trị thủy sản tăng trưởng”. Hiệp hội ngành đang phối hợp với cơ quan quản lý Nhà nước và doanh nghiệp để nghiên cứu phát triển mạnh vùng nuôi, trong đó Tây Nam Bộ được đánh giá có lợi thế lớn. Chính phủ được kỳ vọng sẽ có các chương trình cụ thể đối với cá rô phi, thay vì để mặt hàng này phát triển tự phát. Song song với mở rộng thị trường, phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng như fillet chất lượng cao, sản phẩm phục vụ sushi – sashimi và các dòng chế biến tiện lợi được xem là hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị xuất khẩu và duy trì đà tăng trưởng trong thời gian tới. Nếu không dừng lại ở vai trò “hàng thay thế giá rẻ”, cá rô phi có thể trở thành trụ cột mới của chuỗi tilapia exports, bù đắp phần suy giảm ở các mặt hàng khác. Điều đó đòi hỏi tư duy chính sách và chiến lược doanh nghiệp cùng chuyển dịch sang mục tiêu giá trị, chứ không chỉ chạy theo khối lượng.
