Từ cá phổ thông thành ứng viên phân khúc cao cấp
Cá rô phi Việt Nam xuất khẩu là nhóm sản phẩm cá nuôi nước lợ từng gắn với hình ảnh nguyên liệu giá rẻ, chủ yếu phục vụ phân khúc đông lạnh phổ thông, nhưng hiện đang được tái định vị thành hàng hóa giá trị cao thông qua việc thâm nhập các thị trường mới như Brazil và sushi Nhật Bản, với yêu cầu khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chế biến để ăn sống. Xuất khẩu cá rô phi Việt Nam trong 8 tháng đầu năm đã tăng 43%, cho thấy xu hướng nâng cấp sản phẩm thủy sản này không còn là câu chuyện bên lề mà là chuyển động thực chất của ngành hàng. Đây không chỉ là tin vui về tăng trưởng, mà là dấu hiệu cho thấy Việt Nam đủ khả năng biến một loại cá "bình dân" thành công cụ gia tăng giá trị trên thị trường quốc tế.
Brazil: lực kéo tăng trưởng nhưng cũng là phép thử rủi ro
Kim ngạch xuất khẩu cá rô phi tăng 43% trong 8 tháng đầu năm chủ yếu nhờ thị trường Brazil, sau khi nhu cầu tại quốc gia Nam Mỹ này tăng mạnh từ nền thấp của cùng kỳ trước đó. Brazil hiện đóng góp gần một nửa tổng giá trị xuất khẩu cá rô phi Việt Nam, trở thành thị trường chủ lực của ngành hàng. Điều này chứng minh cá rô phi Việt Nam hoàn toàn có thể cạnh tranh khi tìm đúng thị trường và sản phẩm phù hợp, thay vì chỉ bám vào các thị trường truyền thống. Tuy nhiên, tỷ trọng quá lớn của một thị trường là con dao hai lưỡi: ngành hàng dễ bị lệ thuộc vào biến động nhu cầu hoặc chính sách nhập khẩu. Nếu chỉ vui mừng vì tăng trưởng mà không đa dạng hóa khách hàng, câu chuyện xuất khẩu thủy sản tăng trưởng rất có thể chuyển nhanh sang bài toán rủi ro. Do đó, Brazil phải được xem như điểm tựa tạm thời chứ không thể là chiếc phao duy nhất.
Nhật Bản: cửa ngõ đưa cá rô phi vào sushi và sashimi
Trái ngược quy mô lớn nhưng phụ thuộc tại Brazil, Nhật Bản đang mở ra một hướng đi tham vọng hơn cho cá rô phi Việt Nam: bước vào phân khúc sushi, sashimi – nơi áp lực tiêu chuẩn cao hơn cả về chất lượng, an toàn và truy xuất. Cá rô phi nước lợ của Việt Nam đã bắt đầu được dùng trong sushi Nhật Bản cá rô phi và các món sashimi, dù kim ngạch mới chỉ ở mức khiêm tốn so với Brazil. Điểm đáng nói không phải ở lượng, mà ở chất: để vào nhóm sản phẩm ăn sống hoặc chế biến tối giản, doanh nghiệp buộc phải kiểm soát môi trường nuôi, hạn chế mùi bùn, bảo đảm vệ sinh và quy trình chế biến chuẩn mực. Việc đi vào sushi, sashimi mở thêm hướng phát triển cho cá rô phi Việt Nam, thay vì tập trung vào sản phẩm đông lạnh phổ thông và cạnh tranh chủ yếu bằng giá. Đây là bước chuyển quan trọng: từ “cá rẻ” thành nguyên liệu của ẩm thực cao cấp.
Nâng cấp sản phẩm thủy sản và khác biệt từ cá nước lợ
Câu chuyện cá rô phi cho thấy nếu vẫn giữ tư duy bán nguyên liệu giá rẻ, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội lớn trong nâng cấp sản phẩm thủy sản. Với năng lực chế biến, kinh nghiệm đáp ứng tiêu chuẩn ở nhiều thị trường và mạng lưới xuất khẩu đã được xây dựng từ tôm, cá tra, cá rô phi hoàn toàn có thể chuyển sang hướng chế biến sâu, đa dạng sản phẩm và nhắm tới phân khúc giá trị gia tăng cao hơn. Cá rô phi nước lợ cũng được đánh giá có tiềm năng tạo khác biệt cho Việt Nam khi mô hình nuôi phù hợp giúp kiểm soát chất lượng thịt, hạn chế mùi bùn và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các dòng sản phẩm ăn sống hoặc chế biến tối giản. Xuất khẩu thủy sản tăng trưởng bền vững sẽ không đến từ việc bán thêm tấn cá, mà từ mỗi tấn cá được bán với giá trị cao hơn nhờ chất lượng và câu chuyện sản phẩm.
Tương lai: cân bằng thị trường và giữ chuẩn chất lượng
Dù xuất khẩu cá rô phi đang tăng tốc, bức tranh không hoàn toàn "màu hồng": xuất khẩu sang Mỹ giảm mạnh, cho thấy tăng trưởng hiện nay vẫn phụ thuộc vào lực kéo Brazil và các thị trường ngách như Nhật Bản. Do đó, mục tiêu của ngành hàng không dừng ở việc tăng kim ngạch; các doanh nghiệp cần phát triển cơ cấu thị trường cân bằng hơn, đồng thời tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến và phân khúc giá trị cao. Khả năng duy trì tăng trưởng sẽ phụ thuộc vào việc kiểm soát chất lượng từ vùng nuôi đến chế biến, đáp ứng các chứng nhận quốc tế và bảo đảm truy xuất nguồn gốc. Nếu giữ được chuẩn chất lượng cho phân khúc sushi Nhật Bản cá rô phi và mở rộng sang các thị trường có yêu cầu tương tự, cá rô phi Việt Nam có cơ hội thoát hẳn hình ảnh sản phẩm giá rẻ, trở thành một trong những lá cờ đầu mới của xuất khẩu thủy sản tăng trưởng bền vững.
