Từ cá phổ thông đến “vũ khí chiến lược” của thủy sản Việt Nam
Cá rô phi là mặt hàng thủy sản nuôi nước ngọt và nước lợ, có thịt chắc, vị ngọt, ít xương dăm, đang chuyển từ vai trò chủ yếu phục vụ thị trường nội địa sang trở thành sản phẩm xuất khẩu có tiềm năng lớn trong cơ cấu thủy sản Việt Nam, đặc biệt ở các thị trường mới như Brazil và Nhật Bản. Điểm mấu chốt của câu chuyện hôm nay là: sự bùng nổ của xuất khẩu cá rô phi không chỉ là con số đẹp trong báo cáo, mà là tín hiệu cho thấy Việt Nam đang giành chỗ đứng mới trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu.
Trong 7 tháng đầu năm, xuất khẩu cá rô phi đạt khoảng 80 triệu USD, tăng 55% so với cùng kỳ. Con số này còn khiêm tốn nếu so với tôm hay cá tra, nhưng tốc độ tăng trưởng cho thấy đây không còn là “vai phụ” trong bức tranh thủy sản Việt Nam. Theo Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản, cá rô phi hiện chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng kim ngạch, song còn “nhiều dư địa để tăng tốc trong thời gian tới”. Nói cách khác, ai đi trước và đi nhanh với cá rô phi, người đó sẽ nắm lợi thế ở vòng tăng trưởng tiếp theo.
Brazil: cú nhảy từ thị trường lạ thành động lực số một
Không phải Mỹ hay châu Âu, chính Brazil mới là cái tên làm nên cú nhảy vọt cho xuất khẩu cá rô phi Việt Nam. Trong 7 tháng, kim ngạch sang thị trường này đạt 40 triệu USD, chiếm một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu cá rô phi và tăng tới 20.065% so với cùng kỳ. Đây là mức tăng khó tin nếu nhìn từ xuất phát điểm gần như bằng 0 trước đó. Câu hỏi không nên là “sao tăng mạnh vậy” nữa, mà phải là “Việt Nam sẽ tận dụng cơ hội này đến đâu”.
Riêng tháng 7, xuất khẩu sang Brazil đạt 5 triệu USD, tăng 6.272% so với cùng kỳ. Sự bùng nổ này phản ánh hai yếu tố: một là nhu cầu tiêu thụ nội địa tại Brazil phục hồi mạnh sau biến động trước đó; hai là năng lực cung ứng và sức cạnh tranh của cá rô phi Việt Nam tại thị trường Mỹ Latinh đang được khẳng định. Nói thẳng: cá rô phi Brazil đang ngày càng gắn với hai chữ “Việt Nam”. Đáng chú ý hơn, người mua tại Nam Mỹ đang chứng kiến một nhà cung cấp mới có khả năng đáp ứng khối lượng lớn, ổn định, chất lượng đồng đều – điều không phải quốc gia nào cũng làm được.
Nhật Bản: cánh cửa sushi, sashimi và phân khúc giá trị cao
Song song với cơn sóng Brazil, Nhật Bản đang mở ra một hướng đi khác: ít về lượng nhưng nặng về chất. Trong 7 tháng, xuất khẩu cá rô phi sang Nhật đạt 1,6 triệu USD, tăng 61% so với cùng kỳ; riêng tháng 7 đạt 137.000 USD, tăng 175%. Đây không phải là những con số khổng lồ, nhưng lại báo hiệu một bước dịch chuyển quan trọng: cá rô phi Việt Nam đã bắt đầu đi vào các sản phẩm sushi, sashimi – phân khúc vốn dành cho những dòng cá có tiêu chuẩn cao.
Lợi thế của cá rô phi Việt Nam nằm ở điều kiện nuôi và chất lượng thịt: nuôi trong môi trường nước ngọt tuần hoàn hoặc nước lợ với quy trình kiểm soát, thịt chắc, thơm, ít xương dăm, không mùi bùn, phù hợp cho fillet và sản phẩm giá trị gia tăng. Nếu doanh nghiệp chỉ xem cá rô phi là hàng giá rẻ, cuộc chơi tại Nhật sẽ kết thúc sớm. Nhưng nếu coi đây là “vé vào cửa” cho phân khúc cao cấp – từ sushi, sashimi đến đồ chế biến tiện lợi – thì cá rô phi có thể trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu sáng giá tiếp theo của thủy sản Việt Nam.
Thị trường Mỹ trầm lại và câu chuyện chu kỳ, không phải thất bại
Khi Brazil “nóng”, Mỹ lại cho thấy mặt trái của chu kỳ thương mại. Kim ngạch xuất khẩu cá rô phi sang Mỹ trong 7 tháng đạt 18 triệu USD, giảm 42% và chiếm 23% tổng kim ngạch; riêng tháng 7 chỉ đạt 2 triệu USD, giảm tới 70%. Dễ vội kết luận là “mất thị trường”, nhưng dữ liệu và phân tích cho thấy bức tranh khác: sự trầm lắng này chủ yếu do lượng hàng nhập dồn dập trước đó, khiến tồn kho tại các nhà phân phối tăng cao, buộc thị trường phải điều chỉnh kỹ thuật để giải phóng kho.
Ở Trung Đông, xuất khẩu sang Ả Rập Xê Út tăng 24% trong 7 tháng, đạt 5 triệu USD và chiếm 6% tổng kim ngạch, dù riêng tháng 7 giảm 38%. Điều này nhắc lại một thực tế: thị trường cá rô phi mang tính chu kỳ, và doanh nghiệp không nên phản ứng thái quá trước những nhịp giảm ngắn hạn. Quan trọng hơn, một xu hướng nền đang diễn ra: một số quốc gia bắt đầu giảm phụ thuộc vào nguồn cá rô phi Trung Quốc, mở ra cơ hội cho nguồn cung khác. Nếu Việt Nam không kịp chiếm chỗ, người khác sẽ làm thay.
Từ cú bứt phá đến nền tảng bền vững cho xuất khẩu cá rô phi
Việc cá rô phi bất ngờ bứt phá ở Brazil và “ghi điểm” tại Nhật không phải may mắn nhất thời. Đó là kết quả của lợi thế sản phẩm, xu hướng dịch chuyển nguồn cung toàn cầu và nỗ lực mở thị trường của doanh nghiệp thủy sản Việt Nam. Nhưng nếu chỉ dừng ở vài con số tăng trưởng hiện tại, vai trò chiến lược của xuất khẩu cá rô phi sẽ sớm bị giới hạn.
Theo đánh giá, để duy trì đà tăng trưởng bền vững, cần đồng thời mở rộng quy mô hiện diện tại Brazil, khôi phục nhịp giao thương tại Mỹ và tập trung vào các dòng sản phẩm giá trị gia tăng như fillet chất lượng cao, sản phẩm chế biến sẵn, sản phẩm chuẩn sushi/sashimi. Các kế hoạch nghiên cứu và phát triển vùng nuôi cá rô phi lớn hơn đang được phối hợp giữa hiệp hội, cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Nếu quy hoạch vùng nuôi tốt, giảm được chi phí so với đối thủ và đầu tư sâu vào chế biến, cá rô phi có thể trở thành một trong những mặt hàng thủy sản có nhiều dư địa tăng tốc trong thời gian tới. Khi đó, cụm từ “thị trường Mỹ Latinh” sẽ không chỉ là điểm sáng nhất thời, mà là sân chơi dài hạn của thủy sản Việt Nam.
