AI trong giáo dục: từ công cụ tự phát đến khung sử dụng có trách nhiệm
AI trong giáo dục là việc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ xây dựng học liệu, tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá và quản lý dữ liệu người học, nhưng trên cơ sở không thay thế vai trò, trách nhiệm chuyên môn và tương tác trực tiếp giữa giáo viên với học sinh trong lớp học. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã gửi văn bản 6020/BGDĐT-KHCNTT đến các Sở Giáo dục, đặt rõ nhiệm vụ trọng tâm về chuyển đổi số trong năm học 2026-2027, trong đó đưa việc ứng dụng AI từ trạng thái tự phát sang khuôn khổ an toàn, có kiểm soát và có trách nhiệm. Đây không chỉ là động thái kỹ thuật, mà là một tuyên bố chính trị về việc giáo dục Việt Nam lựa chọn AI là công cụ hỗ trợ chứ không phải người thay thế giáo viên.
Những "hàng rào" mới: AI hỗ trợ giáo viên công nghệ, không lấn sân sư phạm
Thông điệp mạnh nhất của Bộ là: AI được khuyến khích dùng để giảm gánh nặng, chứ không được phép giảm vai trò của giáo viên. Bộ yêu cầu các địa phương lựa chọn bài toán phù hợp để thí điểm, sử dụng AI hỗ trợ giáo viên chuẩn bị bài, xây dựng học liệu, thiết kế hoạt động dạy học, kiểm tra, đánh giá và hỗ trợ người học. Nhưng kết quả do AI tạo ra phải được kiểm chứng về độ chính xác, mức độ phù hợp; trách nhiệm chuyên môn và quyết định cuối cùng vẫn thuộc về nhà giáo và cán bộ quản lý. Đây là ranh giới mang tính nguyên tắc: công nghệ có thể gợi ý, tổng hợp, phân tích, song không được chấm điểm thay giáo viên, không được thay giáo viên đánh giá năng lực hay định hướng sự nghiệp học sinh.
Một yêu cầu quan trọng khác là mỗi cơ sở giáo dục phải có quy định AI học đường riêng, xác định rõ trường hợp được phép, hạn chế hoặc không được phép sử dụng, đồng thời đặt ra chuẩn về an toàn dữ liệu, minh bạch, độ tin cậy, khả năng kiểm chứng và liêm chính học thuật. Nói cách khác, "chuyển đổi số trường học" không còn đồng nghĩa với việc mua thêm phần mềm, mà là xây dựng văn hóa sử dụng công nghệ có trách nhiệm, nơi giáo viên biết dùng AI để tăng chất lượng, và học sinh không dùng AI để gian lận hay thay thế nỗ lực học tập của bản thân.
Chuyển đổi số trường học bắt đầu từ dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống"
Nếu coi AI là động cơ mới, thì nhiên liệu của nó chính là dữ liệu. Bộ Giáo dục yêu cầu chuyển mạnh từ dữ liệu phân tán sang dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung", từ các phần mềm riêng lẻ sang nền tảng có khả năng kết nối và liên thông. Lý do rất rõ ràng: nhiều năm số hóa nhưng dữ liệu vẫn nằm rải rác, giáo viên và cán bộ quản lý phải nhập cùng một thông tin nhiều lần, báo cáo trùng lặp, khả năng khai thác dữ liệu chưa tương xứng. Nếu không giải quyết gốc rễ này, mọi khẩu hiệu về AI trong giáo dục sẽ chỉ dừng lại ở trình diễn công nghệ.
Bộ đặt nguyên tắc "dữ liệu cập nhật một lần, sử dụng nhiều lần" ở vị trí trung tâm. Dữ liệu học bạ số phải hình thành từ dữ liệu gốc tại cơ sở giáo dục, được kiểm tra, phê duyệt, ký số và đồng bộ lên cơ sở dữ liệu của Bộ. Cùng với đó, ngành yêu cầu hoàn thành đợt rà soát, làm sạch dữ liệu người học, nhà giáo, cơ sở giáo dục trước ngày 30/10/2026, và số hóa văn bằng, chứng chỉ của người sinh từ năm 1970 trở lại đây trước ngày 30/11/2026. "Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, dữ liệu chỉ có giá trị khi giúp giảm thao tác thủ công, giảm gánh nặng hành chính và hỗ trợ quản lý, dự báo, hoạch định chính sách".
Châu Văn Liêm: một ví dụ chuyển đổi số có chiều sâu, không chạy theo phong trào
Trong bức tranh chung của AI trong giáo dục, Trường THPT Châu Văn Liêm ở Cần Thơ cho thấy một cách làm khá đáng chú ý: bắt đầu từ chuẩn bị tổ chức, cơ sở vật chất, rồi mới đưa công nghệ vào lớp học. Hòa chung không khí khai giảng năm học mới, sáng 5/9, thầy và trò nhà trường chính thức bước vào năm học với quyết tâm đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học, đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), đồng thời phát huy truyền thống của một ngôi trường có bề dày lịch sử. Chủ đề năm học của trường là "Đổi mới tư duy, chuyển biến mạnh mẽ, kết quả thực chất" – câu chữ cho thấy nhà trường không muốn chuyển đổi số chỉ là phong trào, mà phải đem lại thay đổi nhìn thấy được trong dạy học.
Nhà trường đã rà soát văn bản chỉ đạo của Bộ, của Sở Giáo dục, phân công nhiệm vụ cho đội ngũ cán bộ, giáo viên, nhân viên và chuẩn bị đủ 41 phòng học cho 41 lớp, trong đó 40/41 lớp được trang bị tivi màn hình lớn để phục vụ dạy học với công nghệ số. Trường tập trung xây dựng kế hoạch nâng cao hiệu quả cải cách hành chính, chuyển đổi số trong dạy học, kiểm tra, đánh giá; ứng dụng công nghệ số trong thiết kế bài giảng và tổ chức hoạt động giáo dục. Quan trọng hơn, Ban Chấp hành Đoàn Thanh niên phối hợp tổ Lý - Tin tổ chức tập huấn về sử dụng AI và chuyển đổi số trong học tập, nghiên cứu cho học sinh cả ba khối 10, 11 và 12, nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng để học sinh biết sử dụng AI phù hợp và hiệu quả trong học tập.
Tác động thực tế đến giáo viên, học sinh và gợi ý cho giai đoạn tiếp theo
Điểm đáng mừng là cả Bộ và các trường tiên phong đều đang nhìn công nghệ từ góc độ người dùng thực: giáo viên, học sinh, cán bộ quản lý. Bộ yêu cầu lấy sự thuận tiện, hiệu quả và chất lượng phục vụ làm thước đo, đồng nghĩa công nghệ chỉ có giá trị nếu giúp giảm thủ tục, hồ sơ, báo cáo, thao tác thủ công và gánh nặng hành chính, qua đó dành thêm thời gian cho hoạt động chuyên môn và tương tác giáo dục. Ở Châu Văn Liêm, điều này thể hiện rõ qua việc dùng chuyển đổi số để cải cách hành chính, đồng thời tổ chức các hội nghị chuyên đề về chuyển đổi số dành cho toàn thể giáo viên, nhân viên, dự kiến vào chiều 8/9, nhằm cụ thể hóa định hướng mới trong quản lý và dạy học.
Chuyển đổi số trường học sẽ không dừng ở lớp học thông minh. Khi dữ liệu ngành giáo dục được chuẩn hóa và kết nối, mỗi học bạ số, mỗi hồ sơ học tập suốt đời sẽ phản ánh hành trình học tập của người học một cách liên tục. Trong bối cảnh đó, AI trong giáo dục cần tiếp tục được dùng như một "trợ lý số" của giáo viên, hỗ trợ giáo viên công nghệ trong việc phân tích dữ liệu, gợi ý nội dung, cá nhân hóa lộ trình cho học sinh – nhưng luôn dưới sự giám sát sư phạm. Năm học tới đây, thử thách thực sự không phải là có bao nhiêu phần mềm AI được cài đặt, mà là: liệu giáo viên có thêm thời gian cho học trò, liệu học sinh có hiểu hơn, học tốt hơn, trung thực hơn. Nếu không trả lời được những câu hỏi này, mọi quy định AI học đường sẽ vẫn chỉ nằm trên giấy.
