Làn sóng trục xuất lặp lại và thông điệp chính sách đằng sau
Hiện tượng công dân Việt Nam trục xuất từ Hoa Kỳ là tình trạng nhiều người sang Mỹ học tập, lao động, du lịch hoặc tìm cơ hội định cư nhưng sau đó vi phạm quy định pháp luật, không còn đáp ứng điều kiện cư trú hợp pháp và bị buộc phải hồi hương theo các đợt trao trả định kỳ giữa hai nước, kéo theo hàng loạt thách thức về giấy tờ, chỗ ở, việc làm và tâm lý khi tái hòa nhập xã hội tại quê nhà. Đây không còn là những trường hợp cá biệt mà đã trở thành một dòng di cư thất bại cần được nhìn nhận như vấn đề chính sách. Điểm đáng chú ý là chỉ trong tháng 9, Việt Nam đã tiếp nhận 110 công dân không được Hoa Kỳ cho cư trú về nước qua Cảng hàng không quốc tế Nội Bài, cùng với một đợt 42 công dân bị Mỹ trục xuất cũng được tiếp nhận tại đây. Những con số này cho thấy xu hướng trục xuất không hề giảm mà đang được tổ chức thường xuyên theo thỏa thuận Việt-Mỹ về việc nhận trở lại công dân. Thay vì coi đây là sự cố cá nhân, chúng ta nên nhìn đó như chỉ báo rằng hệ thống hỗ trợ hồi hương và tái hòa nhập xã hội phải trở thành một cấu phần rõ ràng của chính sách di cư.
Quy trình hỗ trợ hồi hương: không chỉ là thủ tục đưa về địa phương
Đợt tiếp nhận 110 công dân không được Hoa Kỳ cho cư trú về nước được Cục Quản lý xuất nhập cảnh (Bộ Công an) phối hợp với phía Mỹ thực hiện sáng 12/9 tại Nội Bài. Sau khi máy bay hạ cánh, lực lượng chức năng kiểm tra, đối chiếu thông tin và phối hợp công an các địa phương đưa công dân về nơi cư trú an toàn – đó là bước tối thiểu của hỗ trợ hồi hương. Theo cơ quan chức năng, 110 người này đến từ 17 tỉnh, thành, trong đó TP.HCM có 42 người, An Giang, Đồng Nai và Khánh Hòa mỗi địa phương có 9 người, Đồng Tháp có 7 người. Nhưng nếu hỗ trợ chỉ dừng ở việc đưa về nhà, chính sách sẽ bỏ mặc những khó khăn thực tế sau cửa khẩu. Đây là điểm khiến cách tiếp cận hiện nay cần được mở rộng: hỗ trợ hồi hương phải bao gồm tư vấn pháp lý cơ bản, hướng dẫn làm lại giấy tờ, kết nối dịch vụ an sinh và theo dõi rủi ro an ninh, nhất là khi cơ quan chức năng đã phát hiện một số trường hợp có nghi vấn liên quan đến đường dây đưa người nhập cảnh trái phép vào Hoa Kỳ đang tiếp tục được xác minh, làm rõ.
Vai trò của Công an TP.HCM: từ cửa khẩu đến cơ sở trợ giúp xã hội
Trong đợt 42 công dân Việt Nam bị Mỹ trục xuất ngày 16/9, Công an TP.HCM giữ vai trò trung tâm của chuỗi hỗ trợ tái hòa nhập. Đây là đợt tiếp nhận thứ 6 trong năm, thực hiện theo thỏa thuận Việt-Mỹ về việc nhận trở lại công dân. Phần lớn những người này từng cư trú tại TP.HCM trước khi xuất cảnh, sau đó vi phạm pháp luật hoặc không đáp ứng điều kiện cư trú hợp pháp ở Mỹ nên bị trục xuất. Theo Phòng Quản lý xuất nhập cảnh, sau thời gian dài xa quê, nhiều người gặp khó khăn trong việc làm lại giấy tờ, liên hệ người thân, tìm nơi ở và việc làm. Đáng chú ý là những trường hợp không còn người thân đủ điều kiện tiếp nhận, mất liên lạc với gia đình, hoặc là người cao tuổi, sức khỏe yếu. Trước thực tế đó, tổ công tác của Công an TP.HCM rà soát hoàn cảnh, xác định nơi cư trú, người thân từng trường hợp, phối hợp chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan hỗ trợ những người gặp khó khăn. Những người chưa liên hệ được gia đình, chưa có chỗ ở ổn định hoặc có hoàn cảnh đặc biệt được đưa vào cơ sở trợ giúp xã hội trên địa bàn để chăm sóc, hỗ trợ tạm thời. Đây là bước đi cho thấy nhà nước bắt đầu coi tái hòa nhập xã hội của công dân Việt Nam trục xuất là trách nhiệm lâu dài, không chỉ là nhiệm vụ ngoại giao.
Thỏa thuận Việt-Mỹ: công cụ quản lý di cư hay áp lực tái hòa nhập?
Việc tiếp nhận 42 công dân bị Mỹ trục xuất được mô tả là đợt thứ 6 trong năm, thực hiện theo thỏa thuận giữa Việt Nam và Hoa Kỳ về nhận trở lại công dân. Thỏa thuận Việt-Mỹ này giúp hai bên có khuôn khổ pháp lý rõ ràng cho hoạt động trao trả, tránh việc cá nhân bị "mắc kẹt" ở nước ngoài khi mất tư cách cư trú. Nhưng ở chiều ngược lại, tính định kỳ của các chuyến bay trục xuất cũng tạo ra áp lực đều đặn lên hệ thống an sinh trong nước: mỗi đợt tiếp nhận là thêm một nhóm người phải giải quyết lại cuộc đời từ vạch xuất phát, với vết hằn tâm lý, nợ nần, đổ vỡ gia đình và đôi khi là tiền án. Theo lực lượng công an, tình trạng công dân Việt Nam bị nước ngoài trục xuất vẫn diễn ra trong bối cảnh nhiều quốc gia tăng cường kiểm soát nhập cư. Điều này cho thấy thỏa thuận song phương chỉ là phần ngọn; gốc rễ nằm ở chiến lược di cư, ở khả năng cung cấp thông tin đầy đủ cho người dân trước khi xuất cảnh, và ở năng lực ngăn chặn các đường dây đưa người đi lao động, định cư trái phép. Những trường hợp bị nghi ngờ liên quan đến mạng lưới đưa người nhập cảnh trái phép vào Mỹ cho thấy ranh giới mong manh giữa giấc mơ đổi đời và hành vi phạm pháp.
Từ khuyến cáo pháp luật đến chiến lược tái hòa nhập xã hội bền vững
Các cơ quan công an đã nhiều lần khuyến cáo công dân Việt Nam khi học tập, lao động, du lịch hoặc định cư ở nước ngoài cần chủ động tìm hiểu và tuân thủ pháp luật nước sở tại; không tham gia xuất nhập cảnh trái phép, lao động, cư trú bất hợp pháp, sử dụng giấy tờ giả hay tiếp tay cho các đường dây đưa người ra nước ngoài trái phép. Đó là những lời nhắc cần thiết, nhưng nếu dừng ở khuyến cáo, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến những làn sóng trục xuất lặp lại. Theo thông tin từ lực lượng công an, việc hỗ trợ sau tiếp nhận nhằm giúp các công dân trở về có điều kiện ổn định cuộc sống và hòa nhập cộng đồng, đồng thời công an khẳng định sẽ triển khai công tác tiếp nhận công dân bị trục xuất một cách nghiêm túc, đi kèm biện pháp phòng ngừa và đấu tranh với các hành vi lợi dụng hoạt động trao trả để vi phạm pháp luật, gây ảnh hưởng đến an ninh, trật tự. Câu hỏi đặt ra là liệu Việt Nam có thể nâng cấp những nỗ lực này thành một chiến lược tái hòa nhập xã hội có hệ thống: có chương trình đào tạo nghề, hỗ trợ tâm lý, cơ chế xóa án, và quan trọng nhất là xem những người về từ các đợt trục xuất như đối tượng cần được hỗ trợ chứ không phải gánh nặng. Nếu không, thỏa thuận Việt-Mỹ về nhận trở lại công dân sẽ tiếp tục vận hành trơn tru ở tầm ngoại giao, trong khi chính sách đối nội vẫn bị động trước dòng người hồi hương đầy tổn thương.
