Môi trường số hiện tại: vui nhộn bên ngoài, rủi ro bên trong
Môi trường số đối với trẻ em là tổng hòa của video bạo lực trẻ em, trò chơi trên điện thoại, mạng xã hội nguy hiểm và các nội dung deepfake tiếp cận hằng ngày, tạo nên một không gian vừa giàu cơ hội học tập, giải trí, vừa tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm thần trẻ em, nhận thức, hành vi và các mối quan hệ xã hội của các em. Điều đáng nói là thế giới ấy nằm ngay trong túi áo mỗi đứa trẻ – chiếc điện thoại thông minh tưởng như chỉ để chơi game, xem clip, trò chuyện. Một nghiên cứu trên hơn 2,8 triệu trẻ em ở 64 quốc gia cho thấy thời gian màn hình trẻ quá nhiều làm giảm kết quả học tập tổng thể, chậm phát triển ngôn ngữ và gắn với nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu, hung tính và triệu chứng tăng động giảm chú ý. Tranh luận về thời gian màn hình đã trở thành câu chuyện phổ biến trong gia đình, nhưng thực tế là chúng ta vẫn để con tiếp cận một hệ sinh thái nội dung gần như không có “thanh chắn an toàn” đủ mạnh.
Video bạo lực, game và mạng xã hội: không chỉ là “giải trí cho vui”
Video ngắn, phim online, clip game giờ là “món ăn tinh thần” mỗi ngày của nhiều trẻ. Chỉ trong vài chục giây, các em có thể học một từ tiếng Anh, xem thí nghiệm khoa học, tìm hiểu lịch sử hay nghe một câu chuyện ý nghĩa. Nhưng đúng định dạng ấy cũng đang chứa lượng lớn video bạo lực trẻ em, thử thách nguy hiểm, nội dung lệch chuẩn và quảng cáo trá hình được thiết kế để giữ trẻ dán mắt vào màn hình lâu nhất có thể. Một phân tích tổng hợp đăng trên tạp chí tâm lý học năm 2025, tập hợp 71 nghiên cứu với 98.299 người tham gia, cho thấy mức sử dụng video ngắn cao hơn liên hệ với kết quả nhận thức thấp hơn, nổi bật ở khả năng chú ý và kiểm soát ức chế. Nói cách khác, càng quen với việc lướt liên tục, não trẻ càng khó tập trung lâu và khó kiềm chế xung động. Khi đi kèm game đối kháng, nội dung kích thích, mạng xã hội nguy hiểm, việc trẻ gặp vấn đề cảm xúc, quan hệ bạn bè và hành vi hung hăng là điều không bất ngờ.
Tin giả, deepfake: khi trẻ không còn biết tin vào điều gì
Nếu video bạo lực và game “gõ cửa” cảm xúc, thì tin giả và deepfake đang tấn công thẳng vào nhận thức. Trí tuệ nhân tạo khiến việc tạo hình ảnh, giọng nói, video, nhân vật giả và phiên bản nội dung gần giống nhau trở nên nhanh, rẻ, dễ mở rộng quy mô. Một thông tin sai có thể được “đóng gói” thành hàng chục video; một khuôn mặt bị ghép vào tình huống chưa từng xảy ra; tất cả được thuật toán ưu tiên dựa trên hành vi người dùng để hiện lên trước mắt trẻ. Tin giả, deepfake tiếp cận trẻ em hàng ngày, gây tác động xấu về nhận thức và hành vi: trẻ hoang mang không biết đâu là sự thật, dễ mô phỏng hành vi lệch chuẩn, hoặc hình thành thế giới quan méo mó về bạo lực, tiền bạc, quyền lực. Khả năng AI giúp hạ thấp chi phí tạo nội dung cũng đồng nghĩa nội dung rác, deepfake hay tin giả được nhân bản nhanh hơn tốc độ kiểm chứng của người xem. Trong tương quan ấy, yêu cầu “con phải biết tự bảo vệ mình” gần như là một sự đòi hỏi phi thực tế.
Vì sao không thể chỉ dừng ở lời nhắc “hãy cẩn thận”
Những nguy cơ trên không gian mạng đặt ra một bài toán lớn hơn hẳn việc dạy trẻ vài mẹo an toàn rồi để các em “tự xoay sở”. Trong môi trường có cả công nghệ, nội dung và thuật toán cùng vận hành, trẻ em – với kinh nghiệm sống, khả năng đánh giá rủi ro và năng lực tự bảo vệ còn đang hình thành – không thể bị đặt vào vị trí phải một mình chống đỡ cả hệ thống đó. Thực tế, nếu nền tảng có thể học sở thích để đoán rằng người dùng nhỏ tuổi thích xem bóng đá, game hay phim ngắn, thì cũng phải trả lời được câu hỏi ngược lại: hệ thống có nhận ra khi trẻ liên tục được đề xuất nội dung bạo lực, thử thách nguy hiểm, lừa đảo hay thông tin sai lệch hay không? Khi phim ngắn trực tuyến phát triển nhanh, một bộ phận sản phẩm khai thác giật gân, trả thù, tiền bạc, quyền lực hoặc những quan hệ bất thường để giữ người xem, các yêu cầu quản lý chuyên ngành về phân loại, hiển thị kết quả phân loại và trách nhiệm với nội dung trở nên cấp thiết.
Chiến lược bảo vệ mới: từ gia đình đến chính sách quốc gia
Điểm tích cực là xã hội không còn đứng ngoài cuộc. Ngày 23/3/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026–2030”, xác định “mục tiêu kép”: vừa tăng cường bảo vệ, vừa hỗ trợ trẻ phát triển lành mạnh, tích cực và nâng cao năng lực số. Ngày 27/5/2026, tại Lễ phát động Tháng hành động vì trẻ em với chủ đề “Trẻ em hạnh phúc, an toàn, vững bước trong kỷ nguyên số”, yêu cầu chăm lo và tạo môi trường số an toàn cho trẻ tiếp tục được nhấn mạnh. Trong Tháng 9/2026, ngành giáo dục ban hành hướng dẫn triển khai giáo dục an toàn mạng toàn diện trong các cơ sở giáo dục phổ thông năm học 2026–2027. Cục quản lý điện ảnh cũng yêu cầu rà soát việc phổ biến phim trên không gian mạng, trong đó có phim ngắn, bảo đảm phân loại và trách nhiệm nội dung. Tại một hội thảo về mạng xã hội nguy hiểm và sức khỏe tâm thần trẻ em, đại diện cơ quan nhà nước khẳng định bảo vệ trẻ trên môi trường mạng là trách nhiệm chung của cả hệ thống, không thể chỉ đặt lên vai gia đình, nhà trường hay một cơ quan riêng lẻ. Điều đó cho thấy câu hỏi đúng không còn là “trẻ em phải làm gì để tránh?”, mà là “toàn xã hội cần làm gì để tạo ra một không gian số đủ an toàn, lành mạnh, nơi trẻ có thể học tập, sáng tạo và trưởng thành?”.
