Văn hóa là nguồn lực, không phải phần trang trí
Văn hóa dân tộc và văn hóa tôn giáo là hệ thống di sản, tập quán, niềm tin và giá trị nhân văn được các cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ, đồng thời góp phần định hình đời sống chung của thành phố. Chiều 12/11, Sở Dân tộc và Tôn giáo TPHCM phát động chương trình hành động phát triển văn hóa trong lĩnh vực dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo giai đoạn 2026-2030; Chủ tịch UBND thành phố Lê Quốc Phong dự lễ. Đây là bước cụ thể hóa Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, chương trình hành động của Thành ủy và kế hoạch của Sở. Ý nghĩa của chương trình không nằm ở một lễ phát động, mà ở việc xem văn hóa như nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển bền vững. Với một đô thị đa dạng, gìn giữ bản sắc cần được tính vào cách thành phố phát triển, chứ không để di sản đứng bên lề đời sống.
Quy mô cộng đồng khiến nhiệm vụ này có tầm vóc rõ rệt: TPHCM có người thuộc 53 dân tộc thiểu số, 13 tôn giáo với hơn 2,8 triệu tín đồ, hơn 3.000 cơ sở thờ tự và 1.692 cơ sở tín ngưỡng. Bức tranh ấy không thể được bảo tồn bằng một khuôn mẫu áp dụng đồng loạt. Sự tham gia hưởng ứng của cả 13 tôn giáo, các cơ sở tín ngưỡng, năm hội quán lớn của đồng bào Hoa và đại diện cộng đồng dân tộc thiểu số là tín hiệu tích cực; chính các cộng đồng mới là người nắm giữ và chuyển tải di sản. Thành phố cần tạo điều kiện để họ quyết định cách gìn giữ giá trị của mình, thay vì chỉ xem họ như đối tượng của hoạt động văn hóa.
Bốn nhiệm vụ phải đi vào đời sống cộng đồng
Bốn nhiệm vụ trọng tâm được đặt ra xoay quanh khơi dậy niềm tự hào và tinh thần tự lực, bảo tồn và phát huy di sản, đổi mới tuyên truyền bằng công nghệ số, đồng thời kết nối văn hóa với phát triển và du lịch. Trọng tâm đầu tiên đáng được nhìn từ những việc gần gũi: khuyến khích người có uy tín, nghệ nhân truyền dạy tiếng nói, chữ viết, lễ hội và nghề truyền thống cho thế hệ trẻ. Nếu những tri thức ấy không được trao truyền, việc ghi tên di sản vào danh mục cũng khó giữ cho chúng tiếp tục sống trong cộng đồng. Vì thế, bảo tồn bản sắc phải gắn với người thực hành, không chỉ với hồ sơ hay sự kiện trình diễn.
Các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng cũng được định hướng trở thành địa chỉ văn hóa ở khu dân cư, phát triển mô hình “xanh - văn minh - an toàn” và tham gia hoạt động an sinh xã hội. Những cam kết có chỉ tiêu cho thấy chương trình có thể tạo tác động thiết thực: xây dựng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại 60-80% số tự viện Phật giáo vào năm 2030, giới thiệu việc làm cho 100 người sau cai nghiện, đồng thời bảo tồn Lễ hội Nguyên Tiêu và các loại hình ca kịch truyền thống. Giá trị của các mục tiêu này sẽ được kiểm chứng qua cơ hội tiếp cận văn hóa, sự tiếp nối của truyền thống và ích lợi cụ thể cho cư dân, không phải qua số lượng khẩu hiệu.
Số hóa để lưu giữ, du lịch để kết nối — nhưng phải có giới hạn
Chuyển đổi số là công cụ hỗ trợ bảo tồn, không phải sự thay thế cho việc truyền dạy trực tiếp. Kế hoạch khuyến khích số hóa di sản và đưa dữ liệu lên Bản đồ số di sản thành phố; đồng thời đổi mới cách tuyên truyền, số hóa di tích và công trình kiến trúc tín ngưỡng, tôn giáo tiêu biểu. Cách làm này có thể giúp người dân, học sinh và khách tham quan tiếp cận thông tin thuận tiện hơn, nhưng dữ liệu phải chính xác, có sự tham gia của cộng đồng và được cập nhật. Nếu chỉ tạo ra một lớp hình ảnh trực tuyến mà thiếu người gìn giữ, công nghệ sẽ lưu lại tư liệu nhưng không bảo đảm di sản tiếp tục được thực hành.
Kết nối với du lịch bền vững mở ra thêm nguồn lực để giới thiệu di sản: thành phố dự kiến kiểm kê, lập hồ sơ xếp hạng các cơ sở thờ tự có giá trị, xây dựng tuyến du lịch văn hóa - tâm linh và phát triển lễ hội thành sự kiện định kỳ. Tuy nhiên, phát triển du lịch phải giữ sự tôn nghiêm ở nơi thờ tự, có đồng thuận của tổ chức tôn giáo và cộng đồng, không làm biến dạng di sản. Đây là giới hạn cần được đặt ra từ đầu. Nếu lượng khách và hoạt động thương mại lấn át không gian tín ngưỡng, kết nối văn hóa với du lịch sẽ làm suy yếu chính thứ mà nó muốn quảng bá.
Thước đo cuối cùng là việc làm cụ thể
Chương trình được hưởng ứng bởi nhiều chủ thể, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách phối hợp và theo dõi sau lễ phát động. Sở Dân tộc và Tôn giáo, Sở Văn hóa và Thể thao, Sở Du lịch ký chương trình phối hợp giai đoạn 2026-2030, tập trung kiểm kê, xếp hạng di tích, số hóa cơ sở tín ngưỡng, xây dựng tuyến du lịch và nâng tầm lễ hội. Sở Dân tộc và Tôn giáo sẽ tiếp nhận ý kiến, tháo gỡ khó khăn, biểu dương mô hình hiệu quả, sơ kết năm 2028 và tổng kết năm 2030. Những mốc này cần đi cùng tiêu chí rõ ràng: di sản nào được bảo vệ, cộng đồng nào được tham gia, giá trị nào được truyền lại và hoạt động du lịch có tôn trọng nơi chốn hay không.
TPHCM đang chọn hướng đi đúng khi đặt cộng đồng làm chủ thể, dùng số hóa để mở rộng khả năng tiếp cận và gắn văn hóa với phát triển. Nhưng bốn nhiệm vụ chỉ thành công nếu các cam kết chuyển thành lớp truyền dạy, không gian văn hóa được chăm sóc, di sản được ghi nhận chính xác và du lịch vận hành trong giới hạn tôn nghiêm. Khi ấy, văn hóa dân tộc và văn hóa tôn giáo không chỉ được giữ lại như ký ức, mà tiếp tục đóng góp cho một thành phố phát triển bền vững.
