Tiếng ru cội nguồn: từ truyền thuyết quen thuộc đến ngôn ngữ ẩn dụ
“Tiếng ru cội nguồn” trên sân khấu là một cách kể mới về truyền thuyết dân gian Việt, nơi các nghệ sĩ dùng chuỗi biểu tượng ẩn dụ, ngôn ngữ sân khấu tiết chế và âm nhạc hiện đại ẩn dụ để khai mở câu chuyện Lạc Long Quân – Âu Cơ như một hành trình nhận diện cội nguồn của người Việt hôm nay. Thay vì minh họa trực diện, họ chuyển các chi tiết huyền thoại thành hình ảnh, âm thanh và chuyển động giàu tầng nghĩa, giúp khán giả không chỉ “xem lại” cổ tích mà soi chiếu chính mình trong di sản văn hóa sân khấu đương đại.
Điểm xuất phát của thử nghiệm này nằm ở chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai, nơi liên minh Nguyên Tố Mỹ Mãn lựa chọn Tiếng ru cội nguồn sân khấu như một tuyên ngôn thẩm mỹ: truyền thuyết dân gian Việt không cần được kể lại như sách giáo khoa, mà có thể sống động trong cấu trúc trình diễn mang hơi thở pop, hip-hop, đồng thời tôn trọng căn cốt dân gian. Chính quyết định “từ chối minh họa” này đặt nền cho một thứ ngôn ngữ biểu tượng mới, cho phép khán giả đọc truyền thuyết bằng cảm xúc, không chỉ bằng trí nhớ.
Liên minh Nguyên Tố Mỹ Mãn và sức nặng của biểu tượng
Không chọn cách tái hiện trực diện truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ, Liên minh Nguyên Tố Mỹ Mãn kể Tiếng ru cội nguồn bằng một chuỗi biểu tượng giàu tính ẩn dụ. Đó không phải lựa chọn “làm khác cho lạ”, mà là lời đáp cho bài toán: làm sao đưa một câu chuyện “ai cũng thuộc” lên sân khấu mà không biến nó thành minh họa minh họa khô cứng. Khi Đông Hùng, OSAD, Cheng, Duy Khánh, Thuận Nguyễn, Toki Thành Thỏ, Hà An Huy và K.O cùng đứng chung một tiết mục, họ không chỉ chia đều phần diễn, mà cùng chia sẻ một tầm nhìn về di sản văn hóa sân khấu phải được tái đọc, không phải trưng bày.
Biểu tượng “bọc trăm trứng” là ví dụ rõ nhất. Thay vì tạo một quả trứng khổng lồ theo mô tả sách vở, Duy Khánh đề xuất một khối hình mang dáng dấp bào thai có thể chuyển động, để các “người con” bước ra từng người. Khi anh liên tưởng chữ “bào” trong “đồng bào” với hình ảnh bào thai, chiếc bọc vượt khỏi chức năng đạo cụ và trở thành ẩn dụ cho cộng đồng cùng chung một nguồn gốc. Một tấm vải lớn đi theo tiết mục, khi là bọc thai, khi hóa sóng biển, gió lớn, cơn bão, vừa thơ vừa giàu lực thị giác. Đó là cách đoàn biến truyền thuyết thành hệ thống biểu tượng mở, để mỗi khán giả tự thêm phần diễn giải của mình.
Duy Khánh: Ngôn ngữ sân khấu tiết chế và thơ hơn
Trong hành trình Anh trai vượt ngàn chông gai, Duy Khánh đối diện sức ép làm mới hình ảnh sau nhiều năm gắn với màu sắc hài hước, hoạt ngôn. Nhưng ở Tiếng ru cội nguồn sân khấu, anh chọn con đường khó hơn: lùi lại khỏi “tiếng cười” để chăm chút cấu trúc kể chuyện. Nếu ở những vòng trước, anh chỉ tham gia phát triển một phần concept, thì đến tiết mục chung cùng Liên minh Nguyên Tố Mỹ Mãn, dấu ấn dàn dựng của anh rõ ràng hơn, đặc biệt trong cách tổ hợp biểu tượng liên hoàn.
Điều đáng nói là lựa chọn tiết chế thay vì phô trương. Anh muốn tìm một chất liệu “thơ hơn, cảm xúc hơn và mềm mại hơn” so với việc chỉ minh họa hình ảnh quả trứng. Tấm vải khổng lồ trên sân khấu không chỉ là đạo cụ rẻ tiền thay cho kỹ xảo, mà là một thứ “ngôn ngữ” khi thì là bọc thai, lúc thành sóng biển, cơn bão – hình ảnh cho khó khăn những người con sẽ phải đối mặt. Hai không gian thị giác – biển với sắc xanh mạnh mẽ, non với xanh núi rừng mềm hơn – không dừng ở decor, mà chuyển hóa đặc tính cha – mẹ thành màu sắc. Cánh buồm chênh vênh giữa sóng, hạt giống được gieo, tiếng trống hội, áo dài và trang phục đời thường lần lượt kéo câu chuyện từ huyền thoại sang hiện thực Việt Nam, cho thấy một tư duy sân khấu biết dừng đúng lúc để khán giả tự lấp đầy ý nghĩa.
Cheng: Âm nhạc hiện đại ẩn dụ cho hành trình trưởng thành
Nếu Duy Khánh xây khung hình, thì Cheng vẽ nên “đường đi” bằng âm nhạc hiện đại ẩn dụ. Tại công diễn 4 của Anh trai vượt ngàn chông gai, Tiếng ru cội nguồn do Liên minh Nguyên Tố Mỹ Mãn thể hiện đã để lại dấu ấn bằng một ngôn ngữ âm nhạc tiết chế, nơi chất liệu dân gian nhịp nhàng hòa quyện vào hơi thở hiện đại. Đảm nhận vai trò producer, Cheng định hình cấu trúc tác phẩm để mỗi lớp âm nhạc tương ứng một chặng đời: tiếng ru mộc mạc của mẹ, nhịp điệu vững của cha, rồi năng lượng hip-hop khi người con bước ra thế giới.
Điểm thú vị là Cheng không dùng dân gian như “gia vị” để bài hát nghe lạ tai, mà như trục xương sống. Lời ru “Ru con từ thuở hồng hoang…” mở bài như đưa câu chuyện về điểm xuất phát, trước khi nhịp trống chắc nịch trong phần người cha trở thành lời dặn bước vào đời. Hip-hop xuất hiện đúng lúc người con trưởng thành, gợi tinh thần “thẳng lưng mà tung hoành” nhưng vẫn gắn với câu chữ “Cây có cội, sông có nguồn… Là con tiên rồng thì cưỡi mây trời mà bay” – một đối ứng rõ ràng giữa căn cội và khát vọng đi xa. Với tiếng trống hội làm đoạn drop, quy mô câu chuyện vượt khỏi không gian một gia đình để thành tiếng nói của cộng đồng người Việt cùng chung gốc rễ.
Từ huyền thoại đến di sản sân khấu: vì sao cách kể ẩn dụ quan trọng
Tinh thần của Tiếng ru cội nguồn không dừng lại ở việc “kể lại” truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ, mà dùng truyền thuyết như điểm xuất phát để nói rộng hơn về cộng đồng người Việt hôm nay. Khi sân khấu xuất hiện nhiều thế hệ, ngành nghề, hình ảnh khác nhau, câu chuyện 100 người con rời chiếc bọc chuyển thành ẩn dụ cho vô số phận người, vô số “cánh buồm” rời vòng tay gia đình để đối diện biển đời. Theo logic này, di sản văn hóa sân khấu không còn là những vở diễn cổ điển bị bảo tàng hóa, mà là quá trình liên tục tái diễn giải truyền thuyết dân gian Việt bằng ngôn ngữ của thời đại.
Từ góc nhìn nghệ thuật, đây là bước chuyển quan trọng: thay vì dùng chất liệu truyền thống như trang trí, các nghệ sĩ chọn kể câu chuyện khai mở nguồn cội dân tộc bằng ngôn ngữ âm nhạc tiết chế và hiện đại, miễn là mọi yếu tố đều phục vụ mạch kể. Cheng nhấn mạnh: vấn đề không nằm ở việc dùng chất liệu gì, mà là kể câu chuyện gì bằng chất liệu đó. Chính cơ chế ẩn dụ – biểu tượng ấy mở đường cho những “Tiếng ru cội nguồn” khác trong tương lai: có thể khác âm thanh, khác hình ảnh, nhưng cùng chung một câu hỏi cốt lõi – chúng ta từ đâu đến và sẽ đi về đâu khi bước lên sân khấu lớn của thế giới.
