Âm nhạc dân gian Việt: Từ chất liệu cổ truyền đến chương “Văn hóa” trên truyền hình
Âm nhạc dân gian Việt trên sân khấu truyền hình là việc các nghệ sĩ trẻ dùng chất liệu chèo, cải lương, hát Then, đờn ca tài tử, hát ru và dân ca nhiều vùng miền, phối khí theo tư duy hiện đại để tạo ra những tiết mục vừa giải trí, vừa giáo dục khán giả về văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại. Công diễn 4 của chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai, lên sóng trong tập 11 tối 12.9, được xây dựng như một “chương văn hóa” với chủ đề “Đầu đội trời, chân đạp đất”, quy tụ hát then, đàn tính, chèo, hát ru, cải lương, đờn ca tài tử và dân ca Nam bộ. Đây không phải cuộc trình diễn hoài niệm, mà là một tuyên ngôn: di sản chỉ sống khi nó bước vào nhịp thở của thời đại, hướng thẳng tới khán giả trẻ.
Hát Then, dân ca Bắc bộ và câu chuyện cá nhân hóa di sản
Điểm đáng giá nhất của Công diễn 4 là cách các nghệ sĩ biến âm nhạc dân gian thành câu chuyện vô cùng riêng tư. Tiết mục “Tích tịch tình tang” lấy cảm hứng từ truyện Thạch Sanh, nhưng điều đáng nói hơn là Hoàng Dũng – một người Tày – dùng sân khấu để tôn vinh âm nhạc dân tộc mình. Hát Then sân khấu trở nên sống động qua giai điệu vui tươi, trong trẻo, mộc mạc cùng âm thanh đàn tính vang vọng. Không khí lễ hội mùa xuân trên non, múa chén, múa sư tử mèo, đạo cụ hai đầu mèo được một nghệ nhân Lạng Sơn cho phép mang lên sân khấu biến tiết mục thành một lát cắt văn hóa Tày đầy màu sắc. Cảnh Hoàng Dũng đứng hát then cùng mẹ – người đã gắn bó với loại hình được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019 – cho thấy di sản không chỉ là “chất liệu”, mà là đường dây nối giữa các thế hệ.
Chèo, hiphop và cải lương hiện đại: Khi truyền thuyết hóa thành ngôn ngữ trẻ
Công diễn 4 không dừng lại ở việc “trưng bày” văn hóa truyền thống, mà mạnh dạn tái viết những tầng nghĩa của các truyền thuyết. Trong “Tiếng ru cội nguồn”, truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ được kể bằng hát ru Bắc bộ, âm hưởng sáo Tây Bắc kết hợp hiphop và trap, cùng một đoạn chèo do Hà An Huy trình diễn với kỹ thuật được mẹ anh là nghệ sĩ chèo Minh Phương hướng dẫn. Câu hát “Dù làm mây vắt ngang lưng đồi, dù làm con sóng xô ngoài khơi, đừng quên tiếng ru cội nguồn hỡi đồng bào ơi!” cho thấy tư duy sáng tạo hiện đại có thể ôm trọn thông điệp nguồn cội. Ở phía Nam, “Trên đất mình” dùng cải lương hiện đại: cải lương, dân ca Nam bộ và đờn ca tài tử được hòa quyện trong phối khí, dàn dựng mới, quy tụ nghệ sĩ sáo, đàn bầu, đàn tranh, đàn kìm, guitar phím lõm để kể lại truyền thuyết Thánh Gióng dưới góc nhìn về tình đoàn kết, gia đình, quê hương và lòng yêu nước.
Sân khấu truyền hình như lớp học văn hóa mở cho người trẻ
Điều quan trọng nhất mà Công diễn 4 làm được là biến sân khấu truyền hình thành một lớp học văn hóa mềm cho khán giả trẻ. NSƯT sáo trúc Trần Văn Sơn nhận định sự kết hợp giữa chất liệu dân tộc và âm nhạc trẻ tạo nên cầu nối, giúp nghệ thuật truyền thống dễ tiếp cận hơn với công chúng trẻ. Câu nói của Hoàng Rob – “Chúng ta có thể hiểu hết bản sắc của một dân tộc khi nhìn vào cách họ ăn, cách họ yêu và cách họ chúc tụng, ăn mừng một điều gì đó” – được hiện thực hóa trên sân khấu qua cách các liên minh xây dựng tinh thần lễ hội, gia đình, cộng đồng. Việc nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ cùng xuất hiện, từ PGS.TS Hoàng Thị Chiên đến NSƯT Minh Phương hay những người theo đuổi đờn ca tài tử dù không sinh ra trong gia đình nghệ thuật, gửi một thông điệp rõ: âm nhạc dân gian Việt là di sản sống, và ai cũng có thể trở thành người giữ lửa nếu chịu bước lên sân khấu – dù là sân khấu chuyên nghiệp hay chính đời sống hằng ngày.
