Từ danh hiệu “làng du lịch tốt nhất thế giới” đến câu chuyện sống chung nồi cơm, túi tiền
Thái Hải là khu bảo tồn làng nhà sàn du lịch sinh thái ở Thái Nguyên, nơi gần 200 người thuộc nhiều dân tộc cùng ăn chung nồi cơm, tiêu chung túi tiền, bảo tồn kiến trúc nhà sàn truyền thống và rừng cây, hồ nước để xây dựng một mô hình du lịch nông thôn bền vững được quốc tế ghi nhận. Đây không chỉ là một điểm đến mới trên bản đồ du lịch cộng đồng Việt Nam, mà là lời thách thức với những mô hình du lịch nông thôn chỉ dừng ở việc “trang trí” bản làng cho đẹp. Năm 2022, Thái Hải được Tổ chức Du lịch Thế giới công nhận là “làng du lịch tốt nhất thế giới”, là đại diện đầu tiên của Việt Nam và duy nhất của Đông Nam Á trong danh sách 32 làng được vinh danh. Danh hiệu này không đến từ những homestay hào nhoáng, mà từ cách cộng đồng tự tổ chức đời sống chung và đặt văn hóa bản địa ở vị trí trung tâm.
Từ đồi trọc đến ốc đảo nhà sàn giữa những quả đồi xanh mướt
Điều đáng nói ở Thái Hải là danh hiệu đến sau hai thập kỷ lao động âm thầm trên một vùng đồi từng cằn cỗi, cây cối thưa thớt. Từ năm 2003, trưởng làng Nguyễn Thị Thanh Hải cùng cộng sự bắt đầu phủ xanh từng khoảnh đất, tìm mua từng gốc cây và đưa 30 ngôi nhà sàn cổ từ vùng ATK Định Hóa về phục dựng nguyên bản. Kết quả là một ốc đảo xanh mát với nhà sàn truyền thống, rừng cây và hồ nước ẩn mình giữa những quả đồi xanh mướt ở Thái Nguyên. Vị trí cách Hà Nội khoảng 70km và trung tâm Thái Nguyên 10km, nằm trên trục tham quan Hồ Núi Cốc – không gian văn hóa chè Tân Cương, tạo lợi thế cạnh tranh rõ rệt: vừa tách khỏi ồn ào đô thị, vừa đủ gần để trở thành chuyến đi cuối tuần cho khách nội địa lẫn quốc tế. Trong bức tranh du lịch nông thôn bền vững, Thái Hải cho thấy cảnh quan không phải “bài trí”, mà là tài sản được gây dựng kiên trì.
Ăn chung ba bữa, tiêu chung quỹ: khi cộng đồng là sản phẩm du lịch
Sức hút đặc biệt của Thái Hải đến từ mô hình sống chung hiếm thấy: cả làng ăn chung ba bữa mỗi ngày, cùng lao động và gây dựng một quỹ chung để chăm lo đời sống. Thái Hải nổi tiếng với hình ảnh “cả làng ăn chung một nồi cơm, tiêu một túi tiền” – điều mà nhiều nơi chỉ dám đưa vào khẩu hiệu, ở đây lại thành thực hành hàng ngày. Công việc được phân chia theo nhu cầu và khả năng từng người: chăm sóc rừng, trồng rau, làm chè, nấu ăn, bảo tồn nghề truyền thống, hướng dẫn du khách, chăm sóc cảnh quan… Những người già neo đơn, người mắc bệnh hiểm nghèo hay hoàn cảnh yếu thế được đón về nương náu, chăm sóc như người thân. “Hiện Thái Hải đón bình quân khoảng 40.000–50.000 lượt khách mỗi năm”, theo mô tả của cơ quan du lịch. Con số này cho thấy du lịch cộng đồng Việt Nam không thiếu nhu cầu, mà thiếu những mô hình thực sự coi cộng đồng là chủ thể, chứ không phải lực lượng phục vụ khách.
Nhà sàn truyền thống và đời sống văn hóa Tày như nền tảng sản phẩm du lịch
Thái Hải không xây dựng sản phẩm du lịch từ những hoạt động “giả bản”, mà bắt đầu từ đời sống văn hóa Tày đang diễn ra hàng ngày. Cộng đồng Tày ở đây duy trì ngôn ngữ, phong tục, nghi lễ, trang phục, các hình thức sinh hoạt truyền thống và đưa những giá trị đó vào hoạt động du lịch. Du khách nghỉ trong những nhà sàn truyền thống Thái Nguyên giữa đồi keo, bước vào các nhà sàn cổ để học làm bánh, chế biến chè, nuôi ong, học hát Then, tập đàn Tính, tham gia nông nghiệp và thưởng thức món khâu nhục, lợn quay, ốc xào măng chua, canh gà nấu mẻ, xôi ngũ sắc, nộm hoa chuối rừng, cá nướng than hoa… Những lễ hội như Lồng Tồng, Tết ăn cơm mới, múa chầu, múa sạp tạo nhịp sống riêng của bản làng và đồng thời là trải nghiệm cho khách. Song song với đó, các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, vật lý trị liệu theo y học cổ truyền được đầu tư nâng cấp để đáp ứng nhu cầu nghỉ dưỡng. Đây là cách làm nghiêm túc: văn hóa là gốc, dịch vụ là phần bổ trợ, không phải ngược lại.
Một mẫu hình cho du lịch nông thôn bền vững và cộng đồng Đông Nam Á
Sau hơn 20 năm, Thái Hải đã trở thành cộng đồng với khoảng 50 hộ và gần 200 nhân khẩu thuộc các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Kinh cùng sinh sống, làm việc. Mô hình du lịch nông thôn bền vững này liên tục nhận giải thưởng: Du lịch bền vững ASEAN năm 2018, 2022 và Du lịch cộng đồng ASEAN giai đoạn 2023–2025. Tháng 1/2025, sản phẩm “Du lịch văn hóa Tày bản làng Thái Hải” được công nhận đạt OCOP 5 sao quốc gia – một bước khẳng định vị thế mô hình trên bản đồ du lịch cộng đồng Việt Nam. Thái Hải đang đa dạng hóa dịch vụ cho du khách, đồng thời tiếp tục đầu tư cho chăm sóc sức khỏe, vật lý trị liệu để nâng chất lượng trải nghiệm. Trong bối cảnh nhiều làng du lịch ở Đông Nam Á chạy theo homestay, check-in và lễ hội ngắn hạn, Thái Hải đưa ra một thông điệp rõ ràng: muốn được công nhận là làng du lịch tốt nhất thế giới, hãy bắt đầu từ việc xây một cộng đồng biết chia sẻ nồi cơm, túi tiền, và nhìn rừng cây, nhà sàn, hồ nước như tài sản chung, không phải hàng hóa.
