Thái Hải: Làng du lịch Thái Nguyên được thế giới gọi tên
Khu bảo tồn làng nhà sàn du lịch sinh thái Thái Hải là một mô hình làng du lịch Thái Nguyên đặc biệt, nơi gần 200 cư dân thuộc nhiều dân tộc cùng sống trong cộng đồng nhà sàn truyền thống giữa rừng cây, hồ nước và đồi xanh, vận hành du lịch cộng đồng Việt Nam theo cách ăn chung, làm chung và chia sẻ chung nguồn lực, được tổ chức quốc tế vinh danh như một hình mẫu du lịch bền vững hiện đại.
Điều đáng nói ở Thái Hải không phải là danh xưng hoa mỹ, mà là thực tế họ đã thuyết phục được thế giới từ cách sống của chính mình. Năm 2022, nơi đây trở thành đại diện đầu tiên của Việt Nam được Tổ chức Du lịch Thế giới công nhận là “Làng du lịch tốt nhất thế giới”, đồng thời là đại diện duy nhất của Đông Nam Á trong 32 ngôi làng được vinh danh. Một ngôi làng nhỏ, khoảng 50 hộ, gần 200 nhân khẩu nhưng đủ sức bước lên bản đồ du lịch toàn cầu – đó không còn là câu chuyện thắng giải, mà là lời nhắc mạnh mẽ rằng mô hình du lịch cộng đồng nếu làm đúng có thể đi rất xa.
Từ đồi trọc thành ốc đảo nhà sàn truyền thống giữa rừng đồi
Thái Hải từng chỉ là vùng đồi cằn, cây cối thưa thớt – một phông nền quen thuộc ở nhiều miền trung du. Chính lựa chọn quay về với thiên nhiên đã biến nơi đây thành một “ốc đảo bình yên với những ngôi nhà sàn truyền thống, rừng cây, hồ nước, ẩn mình giữa những quả đồi xanh mướt ở Thái Nguyên”. Thay vì xây resort bê tông, cộng đồng chọn phủ xanh từng khoảnh đất, mua từng gốc cây, kiên trì gây dựng một hệ sinh thái sống đúng nghĩa.
Quan trọng hơn, cảnh quan không chỉ đẹp để ngắm mà được thiết kế để kể câu chuyện về cội nguồn. Trưởng làng Nguyễn Thị Thanh Hải và cộng sự đã đưa 30 ngôi nhà sàn cổ từ vùng ATK Định Hóa về phục dựng, bảo tồn nguyên bản. Đó là một lựa chọn dũng cảm: tốn công, tốn thời gian, khó kiếm lợi nhuận nhanh nhưng đổi lại, du khách khi đến làng du lịch Thái Nguyên này được chạm vào chất liệu văn hóa thực sự, không phải bản sao bằng xi-măng.
Một cộng đồng ăn chung, tiêu chung: trái tim của du lịch bền vững
Điều làm Thái Hải khác biệt trong bức tranh du lịch cộng đồng Việt Nam là họ không dừng ở khẩu hiệu “du lịch bền vững”. Tổ chức Du lịch Thế giới mô tả mô hình quản lý ở đây được xây dựng theo tinh thần gia đình, đề cao gắn kết và chia sẻ. Người dân ăn chung ba bữa mỗi ngày, lao động chung và góp vào một quỹ chung để chăm lo đời sống tập thể; Thái Hải vì thế nổi tiếng với cả làng ăn chung một nồi cơm, tiêu chung một túi tiền.
Cách tổ chức này khiến du lịch không nằm trong tay một vài chủ đầu tư mà trở thành công việc chung. Việc làm được phân theo khả năng: người chăm rừng, người trồng rau, làm chè, nấu ăn, bảo tồn nghề truyền thống, hướng dẫn du khách hay chăm sóc cảnh quan. Những người già neo đơn, người bệnh nặng hay hoàn cảnh yếu thế được đón về chăm sóc như người thân. Đây là chi tiết then chốt: Thái Hải không dùng du lịch để “bán làng”, mà dùng du lịch để bảo vệ làng, bảo vệ con người trong làng.
Trải nghiệm nhà sàn truyền thống: ở, ăn, học cùng người Tày
Nếu nhiều điểm đến chỉ xem nhà sàn truyền thống như phông nền chụp ảnh, Thái Hải biến chúng thành không gian sống, lao động và học hỏi. Khu bảo tồn được chia thành các khu: bảo tồn, ẩm thực, nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí, tổ chức sự kiện. Du khách ngủ trong những nếp nhà sàn giữa đồi keo, mỗi nhà gắn với một hoạt động riêng: nơi làm thuốc nam, nơi chế biến chè xanh, nơi gìn giữ và truyền dạy hát Then.
Thay vì chỉ nghe thuyết minh, bạn có thể bước vào nhà sàn cổ để học làm bánh, xem người dân chế biến chè, nuôi ong, hay tự tay tham gia hoạt động nông nghiệp. Bữa ăn cũng là một phần của trải nghiệm du lịch bền vững: khâu nhục, lợn quay, ốc xào măng chua, canh gà nấu mẻ, xôi ngũ sắc, nộm hoa chuối rừng, cá nướng than hoa… đều gắn với nguồn nguyên liệu bản địa và cách chế biến truyền thống. Ở đây, mỗi món ăn, mỗi khung nhà sàn đều được đối xử như một “bảo tàng sống”, chứ không phải đạo cụ phục vụ check-in.
Làng du lịch tốt nhất thế giới và bài học cho tương lai
Danh hiệu “Làng du lịch tốt nhất thế giới” chỉ là một trong chuỗi ghi nhận dành cho Thái Hải: mô hình này từng nhận Giải thưởng Du lịch bền vững ASEAN năm 2018, 2022 và Giải thưởng Du lịch cộng đồng ASEAN giai đoạn 2023–2025. Hiện làng đón trung bình khoảng 40.000–50.000 lượt khách mỗi năm, một con số đáng kể nếu nhìn vào xuất phát điểm là đồi trọc và ý tưởng “đi ngược thị trường” bằng nhà sàn gỗ, rừng cây và quỹ chung.
Thái Hải cho thấy du lịch cộng đồng Việt Nam không thiếu tiềm năng, chỉ thiếu những cộng đồng dám đặt con người và văn hóa lên trước lợi nhuận ngắn hạn. Câu hỏi không phải là có nên nhân rộng y nguyên mô hình này hay không, mà là: mỗi làng khác sẵn sàng giữ điều gì làm cốt lõi khi bước vào du lịch bền vững? Khi một làng nhỏ ở Thái Nguyên có thể biến đồi trọc thành quê hương thứ hai cho hàng chục nghìn du khách mỗi năm, những vùng quê khác cũng có quyền mơ – với điều kiện dám bắt đầu từ việc bảo tồn người và đất của chính họ.
