Thuế chống bán phá giá cá tra POR21: một cú sốc chủ động hay bị động?
Thuế chống bán phá giá cá tra là mức thuế bổ sung mà Bộ Thương mại Mỹ áp lên sản phẩm cá tra, cá basa đông lạnh từ Việt Nam nhằm trừng phạt hành vi bị cho là bán hàng dưới giá trị hợp lý, và kết quả rà soát POR21 mới công bố đã đẩy gánh nặng thuế lên mức cao bất thường đối với nhiều doanh nghiệp xuất khẩu. Đây không chỉ là một diễn biến kỹ thuật trong phòng vệ thương mại, mà là cú sốc chính sách có thể tái định hình lại bản đồ xuất khẩu cá tra Việt Nam. Ngày 12/8, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) công bố kết quả cuối cùng của rà soát hành chính lần thứ 21 (POR21) đối với lệnh thuế chống bán phá giá cá tra – cá basa đông lạnh, áp dụng cho giai đoạn 1/8/2023 – 31/7/2024. Điều đáng nói là thuế cuối cùng của tất cả doanh nghiệp thuộc diện rà soát đều tăng mạnh so với mức sơ bộ công bố tháng 2, phá vỡ kỳ vọng của nhiều nhà xuất khẩu từng hưởng thuế suất 0 trong POR20. Từ góc độ người viết, cú đảo chiều này cho thấy ngành cá tra đã đánh giá thấp rủi ro chính sách, trong khi DOC lại chủ động sử dụng dữ liệu và phương pháp tính mới để siết chặt hơn nữa cánh cửa vào thị trường cá tra Mỹ.
Thuế DOC Mỹ POR21: con số tăng vọt và quyết định dừng hợp đồng
Nhìn vào các con số, mức thuế DOC Mỹ POR21 là lời cảnh báo thẳng thừng cho cá tra Việt Nam xuất khẩu. Bien Dong Seafood bị nâng thuế từ 0,29 lên 1,00 USD/kg, tương đương tăng gần 245%; NTSF từ 0,07 lên 0,38 USD/kg, tăng hơn 440%. Hai doanh nghiệp không được điều tra riêng là CASEAMEX và NAVICO phải chịu 0,84 USD/kg, tăng khoảng 265% so với mức sơ bộ. Nếu đem so với POR20, nơi nhiều doanh nghiệp được áp thuế 0, độ sốc càng lớn. Theo phân tích của hiệp hội ngành, DOC đã thay đổi dữ liệu và phương pháp tính sau giai đoạn sơ bộ, khiến biên độ thuế cuối cùng tăng đáng kể. Trong thực tế, đại diện một doanh nghiệp thủy sản Đồng bằng sông Cửu Long thừa nhận các doanh nghiệp buộc phải dừng hẳn hợp đồng mới, vì gánh nặng ký quỹ quá lớn và rủi ro không đoán trước được. Quyết định dừng lại này là phản ứng phòng thủ hợp lý, nhưng cũng đồng nghĩa với việc nhiều nhà xuất khẩu chấp nhận mất thị phần tại thị trường cá tra Mỹ, ít nhất trong ngắn hạn.
Thị trường cá tra Mỹ tụt hạng: dấu hiệu suy giảm sức mua và cạnh tranh thuế
Ngay cả trước cú sốc thuế chống bán phá giá cá tra, thị trường cá tra Mỹ đã không còn là mỏ vàng như một thập kỷ trước. Cá tra là mặt hàng thủy sản xuất khẩu quan trọng thứ hai của Việt Nam sau tôm, mang về 2,2 tỉ USD trong năm 2025, tăng 8% so với năm trước, nhưng thị trường Mỹ chỉ đóng góp 325 triệu USD, giảm 6% và không còn giữ vị trí nhà mua hàng số 1. Tính đến hết tháng 6, xuất khẩu cá tra sang Mỹ chỉ đạt 167 triệu USD, giảm 5% và thị phần chỉ còn 15% tổng giá trị xuất khẩu cá tra. Lý do không chỉ là thuế DOC Mỹ POR21. Trước đó, cá tra Việt Nam nằm trong nhóm chịu thuế bổ sung 12,5% theo Section 301, khiến sản phẩm kém cạnh tranh trong phân khúc cá thịt trắng. Kết hợp với sức tiêu dùng Mỹ suy giảm và chi phí vận chuyển tăng, hàng giá trị gia tăng, chế biến sâu của Việt Nam trở thành lựa chọn mà người tiêu dùng cân nhắc kỹ hơn. Từ góc độ bình luận, Mỹ vẫn là thị trường cá tra Mỹ quan trọng, nhưng đã chuyển từ vai trò “động lực tăng trưởng” sang “điểm nghẽn chính sách”, buộc doanh nghiệp phải phân tán rủi ro sang các khu vực khác.
Đường lui và đường tiến: từ cảnh báo ký quỹ đến chiến lược đa thị trường
Trong bối cảnh thuế chống bán phá giá cá tra tăng vọt, khuyến nghị đầu tiên dành cho các doanh nghiệp có mức thuế riêng nhưng không nằm trong POR21 là cực kỳ rõ ràng: phải đặc biệt thận trọng khi xác định tiền ký quỹ cho lô hàng mới và đối chiếu trực tiếp mã hồ sơ với cơ quan hải quan và DOC trước khi xuất khẩu. Việc không kiểm soát kỹ thông tin thuế sẽ biến rủi ro chính sách thành rủi ro thanh khoản, nhất là với những lô hàng đang trên biển và phải đàm phán lại để chia sẻ rủi ro với nhà nhập khẩu. Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp đang chủ động xoay trục. Động lực tăng trưởng hiện đến từ Trung Quốc – thị trường mang về 299 triệu USD trong 6 tháng, tăng 35% và chiếm 27% tổng kim ngạch cá tra, cùng khối CPTPP và châu Âu. Nhiều doanh nghiệp nói rõ họ sẽ đẩy mạnh khai thác thị trường Đông Nam Á, Halal và đặc biệt chú trọng xây dựng thị trường nội địa. Người viết cho rằng đây không nên chỉ là giải pháp tình thế, mà phải được nhìn như chiến lược dài hạn: biến đa thị trường và tăng tiêu thụ nội địa thành “lá chắn” trước các cú sốc như POR21.
Kết luận: POR21 đóng sập cánh cửa Mỹ nhưng mở ra bài học chiến lược
POR21 với mức thuế DOC Mỹ tăng từ hơn 245% đến trên 440% đối với các doanh nghiệp lớn là lời nhắc rằng thị trường xuất khẩu không bao giờ chỉ là câu chuyện giá và chất lượng. Đó còn là trận địa pháp lý, dữ liệu, phương pháp tính và lợi ích chính trị. Khi mức thuế suất toàn quốc vẫn được giữ ở 2,39 USD/kg và những doanh nghiệp chưa có mức riêng phải chịu toàn bộ rủi ro này, cá tra Việt Nam gần như tắc đường vào Mỹ, ngoại trừ một số ít doanh nghiệp đặc biệt. Tuy nhiên, thay vì coi POR21 là dấu chấm hết, ngành cá tra có thể coi đây là cú cảnh tỉnh chiến lược. Đa thị trường, nâng cao năng lực phòng vệ thương mại, sử dụng tốt dữ liệu và tăng tiêu thụ nội địa là bốn trụ cột cần được xây từ bây giờ. Nếu không, mỗi kỳ rà soát như POR21 sẽ là một cánh cổng đóng sập, kéo theo nỗi lo lan từ doanh nghiệp đến người nông dân, và làm mòn dần lợi thế của một ngành hàng từng là niềm tự hào xuất khẩu.
