Thuế chồng thuế: Lời cảnh báo cho một thị trường đang đảo chiều
Cá tra Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ đang đối mặt tình trạng “thuế chồng thuế”, khi thuế nhập khẩu bổ sung, thuế chống bán phá giá và các biện pháp bảo hộ sản xuất nội địa cùng lúc gia tăng, khiến chi phí tiếp cận thị trường tăng mạnh, sức mua suy yếu và kim ngạch xuất khẩu giảm gần 14% chỉ trong 8 tháng, báo hiệu xu hướng đảo chiều tại một thị trường vốn được coi là trọng điểm của thủy sản Việt Nam. Theo Hiệp hội chế biến và xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, 8 tháng đầu năm, xuất khẩu cá tra sang Mỹ giảm gần 14% so với cùng kỳ, đi ngược lại xu thế tăng trưởng chung của ngành. Điều này cho thấy bài toán không còn là chuyện tạm thời về nhu cầu, mà là sự thay đổi cấu trúc trong chính sách thương mại. Vấn đề cốt lõi: Mỹ đang dùng nhiều tầng rào cản để bảo vệ cá da trơn trong nước, và cá tra Việt Nam bị đẩy vào thế chịu đựng chi phí cao hơn trong khi không thể nâng giá bán.
Cơ chế thuế nhập khẩu bổ sung và thuế chống bán phá giá: Gọng kìm siết chặt doanh nghiệp
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là cơ chế thuế nhập khẩu bổ sung đang được áp dụng song song với thuế chống bán phá giá, tạo đúng nghĩa một gọng kìm chi phí đối với xuất khẩu cá tra Mỹ. Từ ngày 24/2, Mỹ áp phụ thu nhập khẩu 10% trong 150 ngày; kết thúc giai đoạn này, từ 24/7, hàng hóa Việt Nam tiếp tục chịu mức thuế bổ sung 12,5% theo Điều 301, được cộng thêm vào các nghĩa vụ thuế hiện hữu. Đây là thuế nhập khẩu bổ sung, không thay thế mà chồng lên thuế chống bán phá giá đã kéo dài nhiều năm. Theo VASEP, việc thuế bổ sung 12,5% áp song song với thuế chống bán phá giá đã “làm tăng đáng kể chi phí đưa cá tra vào thị trường Hoa Kỳ”. Kết quả rà soát hành chính thuế chống bán phá giá lần thứ 21 cho thấy mức thuế vẫn duy trì ở ngưỡng cao đối với nhiều doanh nghiệp, trong khi mức áp dụng chung cho thực thể Việt Nam còn cao hơn nữa. Trong bối cảnh chi phí tăng mà giá bán không thể điều chỉnh tương ứng, biên lợi nhuận bị thu hẹp, một số nhà xuất khẩu buộc phải giảm đơn hàng, chấp nhận mất thị phần để không lỗ trên từng container.
Sức mua yếu và bảo hộ sản xuất nội địa: Áp lực kép lên chuỗi xuất khẩu
Nếu chỉ có thuế, doanh nghiệp xuất khẩu cá tra vẫn có thể thương lượng lại giá với nhà nhập khẩu. Nhưng khi sức mua tại Mỹ đang suy yếu, những lớp thuế mới trở thành cú đánh kép. Trong tháng 8, doanh số thủy sản tươi tại hệ thống bán lẻ Mỹ giảm hơn 7%; thủy sản đông lạnh giảm trên 7% về doanh số và hơn 8% về sản lượng, phản ánh môi trường tiêu dùng kém thuận lợi với thủy sản và cá thịt trắng nói chung. Khi người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu, nhà bán lẻ không thể chuyển toàn bộ chi phí thuế tăng thêm sang giá bán lẻ, nên họ buộc phải ép giá trở lại chuỗi cung ứng. Đáng lo hơn, xu hướng bảo hộ sản xuất nội địa đang rõ ràng chứ không còn là tín hiệu mơ hồ. Theo VASEP, ngành cá da trơn Mỹ đang nhận được hỗ trợ chính trị mạnh hơn, từ đề nghị tăng hỗ trợ cho nông dân đến các chương trình mua cá da trơn phục vụ thực phẩm và dinh dưỡng, qua đó “bơm” đầu ra cho sản xuất trong nước. Dự luật Khôi phục thị trường nội địa số hiệu S.4945 với hạn ngạch nhập khẩu 84 triệu kg mỗi năm cùng mức thuế 50% trong hạn ngạch và tới 200% ngoài hạn ngạch là lời tuyên bố rõ ràng: cá da trơn nhập khẩu, trong đó có cá tra Việt Nam, không còn được chào đón như trước.
Rào cản kỹ thuật và tâm lý bảo hộ: Mỹ đang gửi tín hiệu gì?
Bên cạnh thuế chồng thuế, cá tra Việt Nam còn phải tiếp tục đáp ứng chương trình kiểm soát cá da trơn của Bộ Nông nghiệp Mỹ, dù Việt Nam đã được công nhận hệ thống kiểm soát tương đương. Mỗi lô hàng vẫn phải qua quy trình kiểm tra hồ sơ, nhãn, điều kiện sản phẩm, thậm chí lấy mẫu, tùy lịch sử tuân thủ của nhà máy và quốc gia. Về lý thuyết, đây là rào cản kỹ thuật đặt ra vì an toàn thực phẩm. Nhưng trong thực tế, thời gian kiểm tra, lưu kho, xử lý yêu cầu tuân thủ làm tăng thêm chi phí tiếp cận thị trường, đúng lúc các khoản thuế mới và chi phí thương mại đã leo thang. Sự kết hợp giữa thuế và kiểm soát kỹ thuật tạo ra một thông điệp không khó để đọc: Mỹ muốn ưu tiên bảo hộ sản xuất nội địa, đồng thời sàng lọc kỹ hơn hàng nhập khẩu từ những thị trường có sức cạnh tranh mạnh như cá tra Việt Nam. Điều đáng lo là tranh chấp không còn giới hạn ở mức thuế chống bán phá giá đối với từng doanh nghiệp, mà đã mở rộng thành các biện pháp mang tính hệ thống, tác động lên toàn bộ ngành hàng. Nếu dự luật S.4945 được thông qua, cấu trúc tiếp cận thị trường sẽ thay đổi hẳn: Việt Nam không chỉ bị đánh vào giá, mà còn bị bó cứng về lượng.
Lối thoát cho cá tra: Đa dạng thị trường, tái cơ cấu giá trị
Ở góc độ ngành, câu hỏi không còn là “làm sao giữ nguyên thị phần tại Mỹ”, mà là “Mỹ còn xứng đáng là thị trường trọng điểm nếu chi phí ngày càng phi lý?”. Thực tế, nguồn lực của thủy sản Việt Nam nên được phân bổ lại thay vì cố bám một sân chơi đang nghiêng về bảo hộ. VASEP cho rằng bối cảnh này đặt ra yêu cầu toàn ngành cá tra phải tái cơ cấu chuỗi giá trị, kiểm soát chặt quy trình tuân thủ kỹ thuật và đẩy mạnh đa dạng hóa sang các thị trường khác để giảm rủi ro thương mại. Theo các dữ liệu hiện có, tăng trưởng tại Trung Quốc và các thị trường CPTPP đang giúp bù đắp phần nào sự suy giảm từ Mỹ, chứng minh rằng chiến lược dịch chuyển trọng tâm là khả thi chứ không chỉ là khẩu hiệu. Do đó, mở rộng xuất khẩu cá tra sang các thị trường CPTPP, ASEAN, Trung Đông được xem là hướng đi cần thiết để tránh phụ thuộc vào một thị trường có xu hướng áp dụng thuế chồng thuế và bảo hộ sản xuất nội địa. Trong ngắn hạn, không doanh nghiệp nào muốn “bỏ” Mỹ, nhưng nếu Washington tiếp tục siết rào cản, ngành cá tra Việt Nam buộc phải ưu tiên những nơi coi cạnh tranh lành mạnh hơn là vũ khí thuế quan. Kết luận không khó: sức cạnh tranh của cá tra Việt Nam vẫn ổn, nhưng chính sách tại Mỹ đang biến lợi thế thành bất lợi; sự chủ động tái cấu trúc thị trường mới là câu trả lời bền vững cho cơn bão bảo hộ này.
