POR21 và bức tranh mới của thuế cá tra Mỹ
Thuế chống bán phá giá cá tra trong POR21 là kết quả rà soát hành chính của Bộ Thương mại Mỹ, với mục tiêu xác định liệu sản phẩm cá tra Việt Nam xuất khẩu vào thị trường Mỹ có bị bán dưới giá hợp lý hay không, nhưng trên thực tế đang trở thành rào cản thương mại lớn, làm tăng mạnh chi phí tiếp cận thị trường và phân hóa sâu sắc khả năng cạnh tranh giữa các doanh nghiệp Việt Nam. Ngày 12-8, cơ quan này công bố kết quả cuối cùng của đợt rà soát lần thứ 21 đối với lệnh thuế chống bán phá giá cá tra, cá basa đông lạnh của Việt Nam, áp dụng cho giai đoạn từ 1-8-2023 đến 31-7-2024. Điều đáng nói là mức thuế cuối cùng cao hơn rõ rệt so với kết quả sơ bộ, khiến kỳ rà soát POR21 đảo chiều so với kỳ trước vốn khá thuận lợi khi nhiều doanh nghiệp được áp thuế bằng 0. Đây không còn là chuyện điều chỉnh kỹ thuật; đó là cú sốc chính sách với toàn ngành.
Mức thuế tăng sốc: từ 0 về gần ngưỡng khó chấp nhận
Kết quả cuối cùng POR21 cho thấy thuế cá tra Mỹ áp cho các doanh nghiệp bị rà soát tăng mạnh so với sơ bộ, thậm chí so với kỳ POR20 trước đó. Một doanh nghiệp từng hưởng thuế 0 lại phải đối mặt mức áp mới cao gấp nhiều lần, đánh dấu sự đảo ngược hoàn toàn kỳ vọng về ổn định thuế chống bán phá giá. Bien Dong bị nâng thuế từ mức sơ bộ lên mức cao hơn đáng kể, NTSF tăng hơn 440% so với con số ban đầu, CASEAMEX và NAVICO cũng tăng khoảng 265%. Trong khi đó, mức thuế toàn quốc vẫn giữ nguyên. Theo các hiệp hội ngành hàng, nguyên nhân nằm ở việc DOC thay đổi nội dung tính toán sau khi xem xét ý kiến và phản biện của các bên liên quan. Câu hỏi đặt ra là: khi công thức tính thay đổi mạnh, rủi ro chính sách cho doanh nghiệp Việt Nam đã bị đánh giá đúng mức hay chưa?
Thuế chồng thuế: khi POR21 gặp thuế Section 301
Điểm nguy hiểm của POR21 không chỉ nằm ở con số thuế chống bán phá giá, mà ở hiện tượng "thuế chồng thuế" đang hình thành trên cá tra Việt Nam. Đối với các doanh nghiệp chịu mức thuế cố định cao trên mỗi kg, nhà nhập khẩu Mỹ phải tăng mạnh tiền ký quỹ, từ đó yêu cầu chia sẻ chi phí qua việc giảm giá, điều chỉnh hợp đồng hoặc chuyển sang nguồn cung khác. Áp lực càng tăng khi hàng cá tra Việt Nam đang chịu thêm thuế Section 301 ở mức 12,5%, biến mỗi lô cá tra phi lê thành sản phẩm gánh hai lớp thuế thay vì một. Trong bối cảnh biên lợi nhuận của cá tra phi lê vốn không cao, việc vừa phải gánh POR21 chống bán phá giá vừa chịu thuế Section 301 khiến khả năng cạnh tranh trước cá da trơn nuôi tại Mỹ và các loại cá trắng thay thế suy giảm rõ rệt. Nếu không nâng giá trị sản phẩm, cá tra Việt Nam sẽ bị đẩy về phân khúc khó sống nổi.
Thị trường Mỹ phân hóa: doanh nghiệp nào còn cửa, doanh nghiệp nào phải co lại
Mức thuế POR21 được áp theo từng doanh nghiệp, nên thị trường Mỹ chưa hoàn toàn đóng cửa với cá tra Việt Nam xuất khẩu, nhưng khoảng trống còn lại không rộng và sẽ phân hóa mạnh. Những doanh nghiệp giữ được mức thuế riêng thấp hoặc không thuộc kỳ rà soát này vẫn có cơ hội, trong khi các công ty chịu thuế cao gần như mất lợi thế ở phân khúc sản phẩm phi lê đông lạnh giá thấp. Theo số liệu 6 tháng đầu năm, kim ngạch cá tra vào Mỹ đã có dấu hiệu giảm so với cùng kỳ, phản ánh áp lực thuế đang thấm vào thực tế xuất khẩu. Với các doanh nghiệp bị áp mức thuế cao, cơ hội chủ yếu chuyển dịch sang sản phẩm chất lượng cao, chế biến sâu, có giá trị gia tăng tốt hơn. Nhưng điều đó cũng đòi hỏi họ phải tái cấu trúc mô hình kinh doanh, thay vì cố giữ những hợp đồng giá rẻ vốn không còn hiệu quả.
Không thể đối phó bằng giảm giá: con đường pháp lý và tái cấu trúc
Trước bối cảnh thuế cá tra Mỹ tăng vọt trong POR21 chống bán phá giá và sức ép từ thuế Section 301, phản ứng bản năng của nhiều doanh nghiệp là giảm giá để giữ đơn hàng. Nhưng đó là lựa chọn nguy hiểm. Đại diện ngành hàng cảnh báo doanh nghiệp không nên giảm giá bằng mọi giá, vì vừa làm mất hiệu quả kinh doanh, vừa có thể gây bất lợi trong các kỳ rà soát sau. Thay vào đó, các công ty cần khẩn trương làm việc với luật sư Mỹ để kiểm tra kết quả tính thuế, xem có sai sót hành chính hoặc cơ sở pháp lý để khiếu kiện, tận dụng các thời hạn rất ngắn của luật Mỹ. Ở cấp độ nhà nước, cơ quan quản lý và ngoại giao được đề nghị phối hợp cùng hiệp hội, doanh nghiệp để theo đuổi thủ tục pháp lý từ yêu cầu sửa sai đến khởi kiện tại tòa chuyên trách, đồng thời chuẩn bị tốt hơn cho kỳ rà soát tiếp theo. Nếu không bước ra sân chơi pháp lý quốc tế một cách chủ động, cá tra Việt Nam sẽ mãi bị động trước những cú tăng thuế bất ngờ.
