Từ nguồn lực nội sinh đến sức cạnh tranh
Công nghiệp văn hóa là lĩnh vực biến ý tưởng, tri thức, nghệ thuật và di sản thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế thông qua các khâu sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng. Vì vậy, muốn ngành này lớn mạnh, văn hóa phải hiện diện trong các quyết sách phát triển chứ không thể chỉ được nhắc đến như một giá trị tinh thần.
Ngày 29/9/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết 299/NQ-CP, sửa đổi, bổ sung chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam. Động thái này đặt trọng tâm vào việc chuyển nhận thức thành hành động, cải thiện môi trường văn hóa và thúc đẩy sáng tạo. Nghị quyết 80 xác định văn hóa, con người là sức mạnh nội sinh; đó là bước chuyển cần thiết, bởi năng lực cạnh tranh của sản phẩm văn hóa bắt đầu từ bản sắc, nhưng chỉ được khẳng định khi tạo ra giá trị và tìm được công chúng.
Mục tiêu để công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP đòi hỏi chiến lược cụ thể, không phải những phong trào ngắn hạn. Con số này chỉ có ý nghĩa nếu được nối với đầu tư, nhân lực, hạ tầng sáng tạo và đầu ra thị trường. Văn hóa cần đi vào quy hoạch, không gian sống, giáo dục và hoạt động kinh doanh; nếu đứng ngoài quyết sách, tiềm năng sẽ khó chuyển thành sức bật kinh tế.
Vốn và tài sản trí tuệ: những nút thắt phải gỡ
Sản phẩm văn hóa thường có rủi ro cao và thời gian thu hồi vốn dài, khiến doanh nghiệp khó quyết định đầu tư nếu thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro và thị trường đủ rõ. Thách thức không chỉ là thiếu vốn ban đầu: một ý tưởng có thể bị sao chép, bản quyền khó bảo vệ, còn thủ tục đất đai, thuế phí và cơ chế đặt hàng thiếu minh bạch có thể làm nhà đầu tư chùn bước.
Vì thế, tài sản trí tuệ cần được coi là nền tảng của hoạt động kinh doanh, không phải phần việc pháp lý xử lý sau cùng. Doanh nghiệp phải có cách tiếp cận quyền khai thác minh bạch; người sáng tạo cần được bảo vệ quyền lợi và hưởng thành quả tương xứng. Khi quyền sở hữu không rõ, sản phẩm dễ bị sao chép và vốn tư nhân khó chảy vào những dự án cần thời gian để xây dựng thương hiệu.
Nhà nước không nên làm thay doanh nghiệp, nhưng phải tạo luật chơi dễ dự đoán, bảo vệ bản quyền hiệu quả và mở các hình thức tài chính phù hợp với đặc thù sáng tạo. Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được Quốc hội thảo luận là cơ hội để nối liền các khâu từ sáng tạo đến tiêu dùng. Luật chỉ phát huy tác dụng nếu giảm được trở ngại thực tế, thay vì tạo thêm thủ tục.
Hệ sinh thái sáng tạo phải nối được với thị trường
Một ngành kinh tế không thể lớn lên từ những dự án rời rạc. Hệ sinh thái sáng tạo cần kết nối doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà thiết kế, chuyên gia công nghệ, nhà đầu tư, cơ sở đào tạo, không gian biểu diễn và trưng bày, nền tảng số, dịch vụ pháp lý, truyền thông cùng mạng lưới quốc tế. Khi các chủ thể phối hợp, họ có thể giảm chi phí, tăng hợp tác, đẩy nhanh đổi mới và mở rộng thị trường.
Đó là lý do hoàn thiện thể chế phải đi cùng đầu tư tư nhân và hạ tầng sáng tạo. Sản phẩm văn hóa cần được thử nghiệm, phân phối và tiếp cận công chúng trong nước trước khi bước ra thị trường quốc tế. Bắc Ninh đã cụ thể hóa định hướng phát triển văn hóa bằng Nghị quyết 77-NQ/TU, đồng thời xác định sáu ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn và dành tối thiểu 4% ngân sách chi thường xuyên cho văn hóa. Đây là hướng đi có trọng tâm; bước tiếp theo là biến ưu tiên ngân sách thành năng lực sản xuất và sản phẩm có sức cạnh tranh.
Với lợi thế di sản, làng nghề và nghệ thuật, mỗi địa phương có thể xây dựng sản phẩm riêng thay vì chạy theo một mô hình chung. Nhưng mở rộng thị trường đòi hỏi chất lượng ổn định, quyền khai thác rõ ràng, tiếp thị chuyên nghiệp và khả năng kể câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ mà công chúng mới có thể tiếp nhận. Không có những mắt xích ấy, tiềm năng khó thành thương hiệu.
Tăng giá trị di sản mà không đánh đổi bản sắc
Phát triển kinh tế từ văn hóa không đồng nghĩa với khai thác di sản đến cạn kiệt. Bảo tồn phải là nền tảng, di sản là nguồn lực, người dân là chủ thể và chất lượng sống là mục tiêu. Chỉ khi cộng đồng được tham gia và hưởng lợi, hoạt động kinh tế mới có động lực gìn giữ những giá trị làm nên sức hấp dẫn của địa phương.
Số hóa di sản cho thấy bảo tồn và mở rộng tiếp cận có thể hỗ trợ lẫn nhau: công chúng, đặc biệt là người trẻ và khách quốc tế, có thêm cách tìm hiểu di sản. Trải nghiệm phong phú cũng có thể giữ khách tham quan lâu hơn, tạo điều kiện cho các hoạt động văn hóa phát triển. Tuy nhiên, công nghệ và sản phẩm du lịch chỉ nên làm dày thêm ý nghĩa di sản, không biến di sản thành phông nền tiêu dùng.
Việc tiếp theo là cụ thể hóa chủ trương bằng đề án, chương trình và cơ chế phù hợp với từng lĩnh vực, địa phương, hướng tới các mốc 2030 và 2045. Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, kế hoạch trùng tu Khuê Văn Các và những hạng mục xuống cấp là một phần của nhiệm vụ bảo tồn. Kết luận rất rõ: công nghiệp văn hóa chỉ thành ngành kinh tế có sức cạnh tranh khi vốn được khơi thông, tài sản trí tuệ được bảo vệ, thị trường được mở rộng và di sản được gìn giữ như nền móng của tăng trưởng.
