Biến sáng tạo thành một chuỗi giá trị có thể đầu tư
Công nghiệp văn hóa là hệ thống hoạt động chuyển hóa ý tưởng, di sản và năng lực sáng tạo thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế thông qua các khâu sản xuất, phân phối và tiêu dùng. Muốn ngành này cạnh tranh, Việt Nam phải tháo gỡ đồng thời hai nút thắt: vốn cho những dự án rủi ro, thu hồi dài hạn và cơ chế sở hữu trí tuệ đủ rõ để sáng tạo có thể được bảo vệ, khai thác.
Tại hành lang Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Bùi Thị Kim Tuyên, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ, trao đổi về các điều kiện để khơi thông nguồn lực và đưa tiềm năng văn hóa ra thị trường. Bối cảnh cấp thiết: Nghị quyết 80-NQ/TW xác định phát triển các ngành công nghiệp văn hóa là nhiệm vụ trọng tâm, trong khi Quốc hội đang thảo luận dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là cơ hội lập khung chính sách cho cả chuỗi giá trị, thay vì hỗ trợ rời rạc từng dự án.
Đầu tư văn hóa không thể trông chờ doanh nghiệp tự gánh mọi rủi ro. Cần xem xét quỹ đầu tư, mô hình đồng đầu tư công – tư và hỗ trợ có trọng tâm, minh bạch cho dự án sáng tạo. Ưu đãi thuế, đất đai hay hạ tầng chỉ tạo niềm tin khi đi cùng quy định ổn định, dễ dự đoán và thủ tục rõ ràng. Nhà nước không cần làm thay doanh nghiệp; trách nhiệm của Nhà nước là tạo môi trường để vốn tư nhân đi đường dài và người làm sáng tạo được trả công xứng đáng.
Không có bản quyền hữu hiệu, vốn sẽ tiếp tục dè dặt
Vốn và sở hữu trí tuệ không phải hai bài toán tách biệt. Nếu một tác phẩm dễ bị sao chép, quyền khai thác không minh bạch hoặc doanh nghiệp khó tiếp cận tài sản trí tuệ, khả năng thu hồi vốn trở nên khó dự báo. Nhà đầu tư vì thế có lý do để né các dự án cần thời gian phát triển thương hiệu, còn nhà sáng tạo mất động lực đưa ý tưởng đến khâu sản xuất.
Bùi Thị Kim Tuyên đề nghị tháo gỡ điểm nghẽn tài sản trí tuệ để doanh nghiệp tiếp cận thuận lợi, minh bạch, đồng thời phát triển thị trường cho sản phẩm văn hóa. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn cũng nhấn mạnh doanh nghiệp cần nhìn thấy thị trường, sự bảo vệ quyền lợi hợp pháp và khả năng dự báo chính sách; nếu bản quyền không được bảo vệ hiệu quả, dòng vốn tư nhân sẽ dè dặt.
Vì vậy, luật mới cần đi xa hơn việc tuyên bố tôn trọng quyền tác giả: phải làm rõ cách đăng ký, khai thác, cấp phép và xử lý vi phạm, đồng thời bảo đảm cơ chế hợp tác công – tư có thể vận hành. Đây là hạ tầng kinh tế của sáng tạo, không phải thủ tục phụ. Bảo vệ quyền tác giả tốt hơn cũng đem lại lợi ích cụ thể cho người dân: người làm nghề có cơ hội sống bằng chuyên môn, còn khán giả được tiếp cận thêm sản phẩm được đầu tư bài bản thay vì hàng sao chép.
Hệ sinh thái và cánh cửa quốc tế quyết định sức bật
Một khu sáng tạo không thể chỉ là khu đất có tên gọi mới. Giá trị của nó nằm ở việc kết nối doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà thiết kế, chuyên gia công nghệ, nhà đầu tư, cơ sở đào tạo, studio, sân khấu, nền tảng số, dịch vụ pháp lý và đối tác quốc tế thành một hệ sinh thái hoạt động thực chất. Khi các mắt xích ở gần nhau và cùng làm việc, chi phí phối hợp có thể giảm, hợp tác tăng và sản phẩm có thêm đường ra thị trường.
Muốn sản phẩm văn hóa Việt đi xa, chất liệu bản địa là lợi thế nhưng không đủ. Một bộ phim Việt cần cả cách kể chuyện, năng lực sản xuất và quảng bá đạt chuẩn; các lĩnh vực khác cũng phải tính đến thiết kế, phân phối và khả năng tiếp cận khán giả ngoài nước. Chính sách nên hỗ trợ nghệ sĩ, doanh nghiệp tham gia hội chợ, liên hoan quốc tế, dịch thuật, phụ đề, lồng tiếng, tiếp cận nền tảng số, đối tác phân phối và mạng lưới quảng bá toàn cầu.
Đây là khâu thường bị xem nhẹ: làm ra sản phẩm chưa đồng nghĩa với tạo được thị trường. Hệ sinh thái sáng tạo phải giúp tác phẩm gặp đúng công chúng, đồng thời hình thành năng lực thương lượng bản quyền và phát triển thương hiệu. Nếu chính sách chỉ hỗ trợ sản xuất mà bỏ mặc phân phối, nguồn lực công lẫn tư đều khó tạo hiệu quả bền vững. Mục tiêu không phải xuất khẩu bằng mọi giá, mà là giúp sản phẩm Việt có thể cạnh tranh trên những sân chơi rộng hơn.
Tăng trưởng không được đánh đổi di sản và sinh kế
Khai thác văn hóa để tạo doanh thu chỉ có ý nghĩa khi cộng đồng gìn giữ di sản được tham gia và thụ hưởng. Đại biểu Bùi Thị Kim Tuyên lưu ý không đánh đổi di sản để lấy tăng trưởng; bảo tồn phải gắn với đời sống và sinh kế của người dân. Đây không phải giới hạn làm chậm kinh tế, mà là điều kiện để sản phẩm văn hóa giữ được tính chân thực và sức hấp dẫn lâu dài.
Việt Nam có lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, cùng 54 dân tộc với những hình thức biểu đạt độc đáo. Nguồn lực ấy có thể làm giàu cho nghệ thuật, thiết kế, du lịch văn hóa và nội dung số, nhưng không thể bị giản lược thành phông nền trang trí. Nếu cộng đồng mất sinh kế hoặc bị gạt khỏi quyết định khai thác, tăng trưởng trước mắt sẽ bào mòn chính nền tảng làm nên khác biệt của sản phẩm.
Bước tiếp theo cần là cụ thể hóa nhiệm vụ bằng tiến độ, nguồn lực, trách nhiệm và tiêu chí đánh giá rõ ràng; đại biểu Bùi Thị Kim Tuyên đề nghị Chính phủ giao các bộ, ngành phối hợp với địa phương triển khai theo hướng đó. Thước đo thành công vì thế không thể chỉ là số dự án hay doanh thu: phải tính cả mức độ bảo vệ bản quyền, cơ hội tiếp cận thị trường và phần lợi ích đến với cộng đồng. Gỡ nút thắt vốn và sở hữu trí tuệ là việc cần làm ngay, nhưng đích đến phải là một ngành sáng tạo có sức cạnh tranh, nuôi sống người làm nghề và gìn giữ bản sắc.
