Âm nhạc dân tộc bước ra sân khấu giải trí: cuộc trở lại có chủ đích
Âm nhạc dân tộc Việt trên sân khấu giải trí hiện đại là sự kết hợp có ý thức giữa làn điệu dân gian như chèo, cải lương, bài chòi, then với ngôn ngữ biểu diễn, công nghệ, format truyền hình và thị hiếu khán giả đương đại, nhằm bảo tồn âm nhạc dân gian bằng cách đưa nó trở lại đời sống giải trí số, thay vì chỉ nằm trong bảo tàng hay giáo trình. Thay vì đưa dân ca vào những chương trình tuyên truyền khô cứng, các nhà sản xuất và nghệ sĩ trẻ chọn cách lồng ghép hát chèo cải lương, bài chòi vào các gameshow, cuộc thi ca hát, chương trình thực tế – nơi khán giả vốn quen với nhạc pop, hip hop và EDM. Điều đáng nói là họ không “đánh bóng” bề ngoài mà chấp nhận làm khó bản thân: học làn điệu, luyện phát âm, mời nghệ nhân, nhạc công truyền thống tham gia, để âm nhạc dân tộc Việt hiện diện với phẩm chất nghệ thuật thực sự.
‘Anh trai vượt ngàn chông gai’: Lý đất giồng, cải lương gặp hip hop
Một trong những ví dụ rõ nhất cho xu hướng này là sân khấu Anh trai vượt ngàn chông gai, nơi các nghệ sĩ trẻ đưa âm nhạc dân tộc Việt vào một format thi hát đậm chất giải trí. Trong tập phát sóng tối 12/9, các thí sinh chia thành ba đội thi hát, với những tiết mục được chấm điểm như Trên đất mình, Tích tịch tình trang, Lời ru cội nguồn. Trên đất mình là màn kết hợp táo bạo: Huỳnh Lập cùng Jun Phạm, Mew Amazing, BB Trần, Hoàng Tôn và Thơm (Da LAB) ghép làn điệu Lý đất giồng, cải lương với hip hop, lấy cảm hứng từ tích Thánh Gióng. Điểm nhấn là đoạn vọng cổ do chính các nghệ sĩ trẻ thể hiện, dưới sự cố vấn của nghệ sĩ Tiêu Minh Phụng. Màn trình diễn còn mời cả dàn nghệ sĩ đờn ca tài tử với sáo, đàn bầu, đàn tranh, đàn kìm, guitar phím lõm bước lên sân khấu, biến một sân chơi giải trí thành không gian trình diễn lai ghép giữa truyền thống và nhạc urban.
Khi bài chòi vào ‘Bớ ơi mình đi đâu thế?’: giải trí gia đình, ký ức và di sản
Ở một thái cực khác, Bớ ơi mình đi đâu thế? mùa 6 chọn cách tiếp cận mềm mại hơn: để cha và con cùng bước vào thế giới trò chơi dân gian và hát dân ca. Trong tập 3, các cặp cha con được giao thử thách làm quen với nghệ thuật bài chòi, một trò chơi dân gian truyền thống gắn liền với hát hô và ca dao tục ngữ. Bốn gia đình được nghệ nhân Trần Thị Thu Ly và nhạc sĩ Nguyễn Văn Quý hướng dẫn tập hát các câu quen thuộc, rồi lần lượt lên sân khấu thi trình diễn và chấm điểm. Sau thời gian tập luyện, gia đình Lê Dương Bảo Lâm và Thành Trung cùng đạt 9,5/10, trong khi gia đình Phương Nam đạt 9,75 điểm – hơn 0,25 điểm đủ để nam nghệ sĩ Bảo Lâm “nóng ruột” xin hát lại. Khi gia đình Phương Nam được mời trình diễn thêm lần nữa và đạt tròn 10 điểm, sân khấu bài chòi bỗng trở thành nơi tranh luận vui nhộn, vừa hài hước vừa cho thấy áp lực tích cực mà âm nhạc dân tộc tạo ra trên một sân chơi gia đình.
Format truyền hình: từ cuộc thi điểm số đến hành trình bảo tồn
Điểm chung giữa Anh trai vượt ngàn chông gai và Bớ ơi mình đi đâu thế? là đều dùng khung gameshow để đưa âm nhạc dân tộc lên màn ảnh rộng khán giả. Ở chương trình dành cho nghệ sĩ, các đội thi hát trong một tập phát sóng, được chấm điểm và so kè từng tiết mục. Ở chương trình gia đình, các cặp cha con thi bài chòi, nhận điểm 9,5; 9,75; rồi 10,0 trong không khí “khẩu chiến” nhưng lại phải thuộc lời, đúng làn điệu mới được công nhận. Một phát biểu có thể trích dẫn được ở đây là: “Gia đình Phương Nam được mời trình diễn lại và nhận trọn 10 điểm vì hát đúng cả giai điệu lẫn ca từ”. Quan trọng hơn chuyện điểm số, việc chương trình được phát sóng định kỳ lúc 20h tối chủ nhật hằng tuần trên một kênh truyền hình lớn từ ngày 30/8/2026 cho thấy nhà sản xuất xem đây là một hành trình dài hơi, chứ không phải vài tiết mục “câu view” nhất thời.
Tương lai của chèo, cải lương, then trên màn ảnh: trẻ hóa nhưng không làm nhạt
Những gì đang diễn ra chỉ là bước đầu cho hành trình đưa hát chèo cải lương, bài chòi, thậm chí hát then truyền thống, trở lại đường chính của đời sống giải trí. Dù nguồn tư liệu hiện tại chủ yếu ghi nhận Lý đất giồng, cải lương, bài chòi, nhưng xu hướng kết hợp âm nhạc dân tộc với sân khấu giải trí hiện đại đã rõ: từ dàn nhạc cụ truyền thống xuất hiện cùng hip hop trên Trên đất mình đến việc các gia đình luyện hát dân ca trên một chương trình phát sóng rộng rãi mỗi tuần. Nếu coi bảo tồn âm nhạc dân gian là công việc của bảo tàng, ta sẽ mất khán giả trẻ. Khi chấp nhận đưa di sản vào gameshow, ta chấp nhận rủi ro bị chê “pha tạp”, nhưng đổi lại là cơ hội sống còn cho các làn điệu. Vấn đề không phải ở format, mà là thái độ: có mời nghệ nhân, có tôn trọng giai điệu, có để âm nhạc dân tộc Việt cất lên trọn vẹn hay không. Câu trả lời, lúc này, đang dần nghiêng về phía những nghệ sĩ trẻ dám thử và dám hát.
