Từ chiếc nôi khoa học cơ bản đến biểu tượng di sản học thuật Việt Nam
Khoa Toán – Cơ – Tin học là một trong những chiếc nôi đầu tiên của khoa học cơ bản Việt Nam, hình thành từ tiền thân Khoa Toán – Lý chung năm 1956 và trở thành đơn vị độc lập năm 1963, gắn với những thế hệ nhà khoa học Việt Nam đã đưa toán học nước nhà từ nền tảng yếu ớt sau chiến tranh đến vị thế sánh vai cộng đồng quốc tế. Đây không chỉ là một đơn vị đào tạo, mà là biểu tượng của di sản học thuật Việt Nam, nơi giáo dục khoa học đại học được xây dựng trên tinh thần tự học, tự nghiên cứu và phụng sự đất nước. Chặng đường 70 năm của khoa toán cơ tin học là minh chứng rằng một cơ sở khoa học nếu kiên định với tri thức nền tảng vẫn có thể tạo ra ảnh hưởng lâu dài cho cả hệ sinh thái nghiên cứu và đào tạo.
Những trang giấy mờ vết mực than và bản lĩnh trí tuệ thời chiến
Điều làm nên sức nặng đạo đức của Khoa Toán – Cơ – Tin học không phải phòng thí nghiệm hiện đại, mà là ký ức về những bài báo gõ trên giấy pơ-luya mỏng tang, lót nhiều lớp giấy than để có đủ bản gửi tòa soạn quốc tế. Khi chưa có Internet, máy tính, điện thoại và hầu như không có tài liệu ngoại văn, mỗi công trình toán học là một nỗ lực phi thường, đúng nghĩa “trí tuệ đi bộ” ra Bưu điện Quốc tế Bờ Hồ để gửi bản thảo ra thế giới. Gian khổ và thiếu thốn là vậy, nhưng chính những trang giấy mờ vết mực than ngày ấy đã đặt những viên gạch nền móng đầu tiên, đưa Toán học Việt Nam vươn ra biển lớn và sánh vai cùng thế giới trong suốt 70 năm qua. Nếu hôm nay chúng ta coi chuẩn mực quốc tế là điều hiển nhiên, thì thế hệ ấy đã trả giá bằng thời gian, sức khỏe và cả đời sống cá nhân.
Hai cây đại thụ và thế hệ nhà khoa học Việt Nam khẳng định chuẩn quốc tế
Không thể hiểu di sản học thuật Việt Nam nếu bỏ qua vai trò của những người thầy đầu tiên tại khoa toán cơ tin học. GS Lê Văn Thiêm đặt nền móng cho Toán học hiện đại Việt Nam với công trình về bài toán ngược của Lý thuyết Nevanlinna và các nghiên cứu tiên phong về lý thuyết nước thấm, xây dựng nghiệm giải tích cho bài toán thấm trong môi trường không đồng chất. Song song, GS Hoàng Tụy ghi dấu ấn lịch sử với phát minh "Lát cắt Tụy" công bố năm 1964, giải quyết bài toán quy hoạch lõm dưới ràng buộc tuyến tính, đưa tên tuổi nhà khoa học Việt Nam lên bản đồ tối ưu toàn cầu. Bên cạnh hai cây đại thụ, nhiều thế hệ như GS Nguyễn Thừa Hợp, GS Hoàng Hữu Đường, GS Phan Đức Chính, GS Phạm Ngọc Thao, GS Phan Văn Hạp, GS Hoàng Hữu Như, GS Đào Huy Bích và PGS Nguyễn Hữu Ngự tiếp tục khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế bằng các công trình chuyên sâu.
Từ mặt cực tiểu đến Tô pô đại số: khoa học cơ bản nuôi dưỡng giáo dục đại học
Điểm đáng nói ở Khoa Toán – Cơ – Tin học là sự thống nhất giữa nghiên cứu mũi nhọn và giáo dục khoa học đại học. Những người thầy như GS.TSKH Đào Trọng Thi, GS.TSKH Nguyễn Hữu Việt Hưng, GS.TSKH Trần Văn Nhung, GS.TSKH Nguyễn Văn Mậu, GS.TSKH Phạm Kỳ Anh, GS.TSKH Đặng Hùng Thắng, GS.TS Nguyễn Hữu Dư và GS.TSKH Nguyễn Văn Minh vừa theo đuổi các hướng nghiên cứu chuyên sâu, vừa đào tạo, bồi dưỡng các thế hệ sinh viên, nghiên cứu sinh. Trong số đó, GS.TSKH Đào Trọng Thi có những công trình về mặt cực tiểu; cuốn "Minimal Surfaces and Calibrated Currents" ông viết cùng A.T. Fomenko xuất bản tại Moskva năm 1989, sau đó được dịch sang tiếng Anh năm 1991, cho thấy chất lượng học thuật đủ sức đi xuyên biên giới ngôn ngữ. Nhóm nghiên cứu mạnh về Tô pô đại số do GS.TSKH Nguyễn Hữu Việt Hưng chủ trì cũng khẳng định uy tín ngành Tô pô đại số Việt Nam trên trường quốc tế.
Khủng hoảng, chuyển mình và câu chuyện trí tuệ Việt Nam vươn tầm quốc tế
Không có di sản học thuật nào chỉ toàn ánh sáng. Chặng đường 70 năm của khoa toán cơ tin học cũng chứng kiến những giai đoạn khó khăn, đặc biệt cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990 khi khủng hoảng kinh tế khiến đời sống và hoạt động nghiên cứu bị ảnh hưởng, lực lượng nghiên cứu có lúc suy giảm. Tuy vậy, tinh thần vượt khó và trách nhiệm phụng sự đất nước được hun đúc trong chiến tranh đã tạo nền tảng vững chắc để các thế hệ thầy trò tiếp tục phát triển nghiên cứu, đào tạo nhân lực và đóng góp cho nền toán học Việt Nam. Một mốc son cho thấy trí tuệ Việt Nam được thế giới tôn trọng là chuyến thăm khu sơ tán của Khoa Toán tại Đại Từ, Thái Nguyên của Giáo sư Alexandre Grothendieck vào tháng 11/1967, khi ông vừa nhận giải Fields một năm trước đó. Di sản 70 năm vì thế không chỉ là lịch sử một khoa, mà là câu chuyện rộng hơn về nhà khoa học Việt Nam kiên trì đi đến chuẩn mực quốc tế.
