Giải thưởng Nhà nước khoa học và Hội đồng xét tặng: khởi đầu từ một quyết định mang tính chiến lược
Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ là hai danh hiệu cao nhất dành cho các công trình khoa học xuất sắc, được Nhà nước xét tặng định kỳ năm năm một lần nhằm ghi nhận những đóng góp có tác động lớn đối với phát triển kinh tế – xã hội và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời tạo ra chuẩn mực mới cho hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo ở cấp quốc gia. Chính phủ vừa thành lập Hội đồng cấp Nhà nước xét tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ đợt 7, theo Quyết định số 1492/QĐ-TTg do Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ký. Điều đáng chú ý không chỉ là một hội đồng mới ra đời, mà là cách Nhà nước dùng cơ chế giải thưởng để định hướng hệ sinh thái nghiên cứu: công trình được vinh danh sẽ trở thành "thước đo" cho tham vọng khoa học Việt Nam. Từ đây, câu chuyện không còn là trao cúp, mà là ai được trao quyền định nghĩa giá trị khoa học đỉnh cao.
Thành phần Hội đồng: bức tranh liên ngành với điểm nhấn y tế
Hội đồng xét tặng giải thưởng lần này có 20 ủy viên, là các chuyên gia từ y tế, khoa học sự sống, khoa học xã hội, khoa học vật liệu, hóa học, cơ khí, kỹ thuật quân sự, địa chất, thủy lợi, giáo dục và quản lý khoa học – công nghệ. Đứng đầu là PGS.TS Vũ Hải Quân, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, cùng hai Phó Chủ tịch GS.TS Trần Hồng Thái và GS.TS Lê Văn Lợi, đại diện cho hai Viện Hàn lâm lớn nhất về khoa học tự nhiên và khoa học xã hội. Danh sách ủy viên cho thấy một điểm nhấn: nhiều GS, TS ngành y như Nguyễn Văn Chương, Đỗ Tất Cường, Nguyễn Công Khẩn, Nguyễn Văn Kính hay Nguyễn Thanh Liêm, đều giữ vai trò quan trọng trong hệ thống bệnh viện, cơ quan quản lý y tế và các viện nghiên cứu tế bào gốc, công nghệ gen. Sự hiện diện dày đặc của giới y học gửi đi thông điệp rõ ràng: sức khỏe, khoa học sự sống và y sinh đang được đẩy lên tuyến đầu trong trục đổi mới sáng tạo quốc gia, nơi khoa học không chỉ tạo tri thức mà còn cứu sống con người.
Từ cơ khí, thủy lợi đến khoa học xã hội: vì sao Hội đồng phải đa ngành?
Bên cạnh khối y tế, Hội đồng còn quy tụ các chuyên gia cơ khí, khoa học vật liệu, kỹ thuật quân sự, địa chất, thủy lợi, tâm lý học, khoa học xã hội, giáo dục và quản lý khoa học – công nghệ. Có mặt những tên tuổi như GS.TS Phạm Văn Hùng (cơ khí), GS.TS Thái Hoàng (khoa học vật liệu), PGS.TS Bạch Nhật Hồng, GS.TS Phạm Thế Long, GS.TS Trần Xuân Nam (kỹ thuật quân sự), GS.TS Nguyễn Trung Việt (thủy lợi), GS.TS Trần Thị Minh Đức (tâm lý học), GS.TS Ngô Thị Phương Lan (khoa học xã hội) cho thấy một lựa chọn có tính nguyên tắc: không lĩnh vực nào được đứng ngoài hệ chuẩn Giải thưởng Nhà nước khoa học. Việc mời cả TS Nguyễn Quân, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, cùng các nhà quản lý quân đội như TS Nguyễn Văn Thân vào Hội đồng cho thấy yếu tố hoạch định chính sách và quốc phòng được đặt ngang hàng với nghiên cứu thuần túy. Một hệ thống giải thưởng nếu chỉ do các nhà khoa học hàn lâm quyết định sẽ dễ xa rời ưu tiên phát triển; còn nếu chỉ do nhà quản lý quyết định sẽ dễ mất chiều sâu chuyên môn. Thành phần đa ngành là cách Nhà nước cân bằng hai thái cực đó.
Nhiệm vụ của Hội đồng: không chỉ "chấm điểm" mà còn vẽ đường cho đổi mới sáng tạo
Theo Nghị định 18/2024, Hội đồng có trách nhiệm xem xét, đánh giá và tham mưu để Thủ tướng Chính phủ quyết định việc trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ theo đúng quy trình, tiêu chuẩn. Nói cách khác, Hội đồng là "bộ lọc" cuối cùng, giúp Thủ tướng lựa chọn những công trình có ý nghĩa và tác động lớn đến phát triển kinh tế – xã hội chứ không chỉ có giá trị học thuật. Từ năm 1996 đến nay, qua 6 đợt xét tặng, Nhà nước đã vinh danh 263 công trình, cụm công trình đỉnh cao, trong đó Giải thưởng Hồ Chí Minh trao cho 105 công trình đặc biệt xuất sắc và Giải thưởng Nhà nước trao cho 158 công trình có giá trị thực tiễn và khoa học vượt trội. Những con số này là "bản đồ" cho thấy khoa học Việt Nam đã đi qua đâu và đang tiến về đâu. Khi Hội đồng mới vận hành, họ không chỉ kế thừa tiêu chí cũ mà còn có cơ hội nâng chuẩn: ưu tiên các nghiên cứu liên ngành, các thành quả chuyển giao vào sản xuất, y tế, giáo dục, quốc phòng. Điều này sẽ tác động trực tiếp đến cách các nhà khoa học đặt câu hỏi nghiên cứu trong nhiều năm tới.
Lộ trình xét tặng và ý nghĩa của một Hội đồng tự giải thể
Hội đồng chuyên ngành cấp Nhà nước dự kiến hoàn thành xét tặng trước ngày 30/8, Hội đồng cấp Nhà nước hoàn thành trong tháng 9, kết quả sẽ được trình Thủ tướng vào cuối tháng 11 và lễ trao Giải thưởng dự kiến tổ chức vào ngày 2/9/2027. Hội đồng được sử dụng con dấu của Bộ Khoa học và Công nghệ để giải quyết công việc, Bộ này cũng là cơ quan thường trực và lập Tổ công tác giúp việc. Đáng chú ý, sau khi hoàn thành việc xét tặng đợt 7, Hội đồng sẽ tự giải thể. Cơ chế "thành lập – hoàn thành nhiệm vụ – giải thể" cho thấy Nhà nước muốn mỗi đợt xét Giải thưởng Nhà nước khoa học là một nhịp đánh giá lại hệ tiêu chí, thành phần chuyên gia và ưu tiên phát triển. Không có hội đồng thường trực cũng nghĩa là không có quyền lực khoa học "cố định"; mỗi giai đoạn, một thế hệ chuyên gia mới được mời vào để đọc lại thực trạng khoa học và thiết lập chuẩn mực. Trong bối cảnh Việt Nam đặt đổi mới sáng tạo làm trục phát triển, cách tổ chức linh hoạt này là lời nhắc rằng khoa học không phải là di sản bất biến, mà là quá trình liên tục tái định nghĩa giá trị và ưu tiên.
