Từ định danh con người đến định danh vạn vật
Định danh điện tử là việc gắn một danh tính có thể được nhận biết và xác thực trên môi trường số với con người, tổ chức hoặc các đối tượng như hàng hóa, dữ liệu, giao dịch và không gian. Đây không còn là câu chuyện riêng của căn cước cá nhân: dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử muốn mở rộng phạm vi ấy tới cả những thứ đang lưu thông, vận hành và trao đổi trực tuyến.
Sáng 26/10, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI nghe Tờ trình của Chính phủ và báo cáo thẩm tra dự án luật. Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết dự thảo có 8 chương, 46 điều, quy định về định danh, xác thực điện tử và trách nhiệm của các bên liên quan.
Đề xuất chia đối tượng thành 5 nhóm: cơ quan, tổ chức, cá nhân; sản phẩm, hàng hóa, tài sản vật chất; dữ liệu, hình ảnh, âm thanh, video, ứng dụng, phần mềm và dịch vụ số; sự kiện, giao dịch, hành vi; cùng địa điểm và không gian. Cách mở rộng này phản ánh một nhu cầu có thật: quản lý số không thể chỉ biết ai đang đăng nhập mà còn phải biết món hàng, dữ liệu hay giao dịch nào đang được nói tới.

Hạ tầng chung có thể giảm ma sát, nhưng không tự tạo niềm tin
Theo Bộ Công an, chuyển đổi số tăng tốc và những rủi ro an ninh mạng khiến việc mở rộng định danh trở nên cấp thiết; yêu cầu quản lý đang dịch chuyển từ định danh cá nhân sang “định danh vạn vật”, bao gồm phương tiện, địa điểm, hàng hóa, bất động sản, hạ tầng kết nối và tài sản số. Lý do này thuyết phục: nếu mỗi nền tảng tự đặt cách nhận diện, việc kết nối dịch vụ và truy nguồn hàng hóa sẽ khó tin cậy.
Dự thảo dự kiến bao quát đối tượng, mô hình, hệ thống và dịch vụ định danh, xác thực điện tử. Nhà nước sẽ xây dựng hệ thống cho một số nhóm như cơ quan, cá nhân, địa điểm, dữ liệu quan trọng và hàng hóa rủi ro cao; các đối tượng còn lại có thể do tổ chức đủ điều kiện cung cấp dịch vụ. Cấu trúc này mở cửa cho dịch vụ thương mại, nhưng tiêu chuẩn kết nối và giám sát phải đủ chặt để tránh một hệ sinh thái phân mảnh.
Hệ thống dự kiến gồm cơ sở dữ liệu quốc gia, nền tảng định danh, ứng dụng VNeID, hệ thống quản lý hiệu lực danh tính số và chứng thư điện tử, cổng quốc gia cùng các hệ thống liên quan. Khi được kết nối, các dịch vụ công và hoạt động quản lý có thể giảm yêu cầu khai báo lặp lại.
Ba cách xác thực và bài toán bảo vệ người dùng
Dự thảo thiết lập ba mô hình xác thực điện tử: tập trung, trung gian và độc lập; đồng thời dự kiến bắt buộc liên kết, xác thực danh tính đối với giao dịch trên nền tảng số thuộc một số lĩnh vực. Với người dùng, điều đó có thể giúp hạn chế tài khoản ảo, SIM nặc danh, lừa đảo trực tuyến và giả mạo sinh trắc học bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo. Nhưng xác thực nhiều hơn không đồng nghĩa tự động với an toàn hơn: một hệ thống tập trung cũng cần được bảo vệ tốt, giới hạn truy cập và có cơ chế xử lý sai sót.
Điểm đáng giữ trong dự thảo là nguyên tắc thu thập dữ liệu ở mức tối thiểu, không thu thập lại thông tin đã có. Quá trình định danh và xác thực phải được ghi nhận, lưu vết, truy vết và gắn với trách nhiệm giải trình. Đây là hàng rào thiết yếu, không phải chi tiết kỹ thuật phụ: danh tính số chỉ tạo thuận tiện khi người dân biết dữ liệu nào được dùng, cho mục đích gì và ai chịu trách nhiệm nếu dữ liệu bị lạm dụng.
Tổ chức cung cấp dịch vụ cũng dự kiến phải đáp ứng điều kiện về tư cách pháp nhân, năng lực tài chính, hạ tầng, nhân sự, bảo vệ dữ liệu, an ninh mạng và bảo hiểm trách nhiệm. Khung điều kiện có thể nâng chuẩn thị trường, song luật cần làm rõ cách kiểm tra và chế tài thay vì chỉ đặt ra danh sách yêu cầu.
Công nhận xuyên biên giới cần đi cùng giới hạn pháp lý
Nguyên tắc công nhận lẫn nhau đối với danh tính điện tử và kết quả xác thực của nước ngoài là bước cần thiết cho giao dịch xuyên biên giới. Nếu được triển khai với chuẩn tương thích và quy trình kiểm chứng rõ ràng, doanh nghiệp có thể giảm trở ngại khi trao đổi dữ liệu hoặc chứng minh nguồn gốc sản phẩm trên thị trường quốc tế. Dự thảo cũng hướng tới định danh sản phẩm, phù hợp với xu thế hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số.
Dù vậy, công nhận không thể chỉ là chấp nhận một chứng thư từ hệ thống khác. Cần xác định tiêu chuẩn tin cậy, trách nhiệm khi xác thực sai và cách bảo vệ dữ liệu khi thông tin đi qua biên giới. Dự thảo giao Chính phủ quy định riêng đối với lĩnh vực quân sự, quốc phòng và cơ yếu; các lĩnh vực chuyên ngành khác cũng cần ranh giới thẩm quyền rõ để tránh chồng lấn.
Các vấn đề về giới hạn dữ liệu, phạm vi đối tượng và quan hệ với pháp luật chuyên ngành vẫn cần được xem xét trong quá trình hoàn thiện dự thảo. Vì vậy, giá trị của Luật định danh sẽ không nằm ở việc gắn mã cho càng nhiều thứ càng tốt, mà ở khả năng tạo ra một chuẩn chung có kiểm soát, tôn trọng quyền riêng tư và phân định trách nhiệm. Mở rộng danh tính số là hướng đi hợp lý; chỉ nên biến thành hạ tầng đáng tin khi các giới hạn ấy được viết rõ và thực thi nghiêm.






