Định danh số cần đi cùng quyền kiểm soát dữ liệu
Định danh điện tử là cách xác lập thông tin nhận diện cho chủ thể hoặc đối tượng trên môi trường số, để phục vụ việc kiểm chứng, quản lý và thực hiện giao dịch trực tuyến một cách có căn cứ. Đây không nên chỉ là công cụ giúp thủ tục nhanh hơn: giá trị của nó còn phụ thuộc vào việc người dân có thể kiểm soát dữ liệu nào được chia sẻ, với ai và trong bao lâu. Ngày 26/10/2026, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình bày dự án Luật Định danh và xác thực điện tử. Dự luật được xây dựng khi hoạt động hành chính, dân sự, sản xuất và kinh doanh ngày càng chuyển lên môi trường điện tử, kéo theo nhu cầu nhận diện chủ thể và xác thực thông tin đáng tin cậy. Hướng đi này hợp lý, nhưng niềm tin số sẽ không thể được tạo ra nếu người dùng phải đánh đổi quyền riêng tư để đổi lấy sự tiện lợi.

Phạm vi rộng hơn, xác thực phải đúng mức
Dự thảo xác định 5 nhóm đối tượng có thể được định danh: cơ quan, tổ chức, cá nhân; sản phẩm, hàng hóa và tài sản vật chất; dữ liệu, tệp dữ liệu, hình ảnh, âm thanh, video, ứng dụng, phần mềm và dịch vụ số; sự kiện, giao dịch, hành vi; cùng địa điểm và không gian. Mở rộng như vậy có thể hỗ trợ truy xuất nguồn gốc sản phẩm, quản lý tài sản và làm rõ trách nhiệm khi tranh chấp gắn với tài khoản giao dịch. Tuy nhiên, định danh rộng không đồng nghĩa với việc mọi vật hay hoạt động đều phải nhận diện ngay. Dự thảo phân biệt phần việc của cơ quan nhà nước với dịch vụ do tổ chức đủ điều kiện cung cấp, đồng thời đặt ra yêu cầu về danh mục và lộ trình phù hợp thực tiễn. Với xác thực điện tử, ba mô hình được đề xuất là tập trung, trung gian và độc lập. Các mức xác thực khác nhau có thể giúp kiểm chứng đúng người, hạn chế danh tính giả hoặc việc dùng tài khoản người khác mà không tạo thêm rào cản cho giao dịch thông thường.

Thuận tiện không thể là lý do thu thập quá mức
Điểm đáng chú ý nhất về quyền riêng tư là nguyên tắc dữ liệu phải được thu thập, xử lý đúng mục đích và trong phạm vi cần thiết. Dự thảo còn giới hạn thông tin, yếu tố xác thực được dùng trong từng giao dịch, đồng thời ghi nhận quyền của cá nhân lựa chọn phạm vi, đối tượng và thời hạn chia sẻ. Khi chỉ cần xác nhận một điều kiện, người dùng có thể không phải tiết lộ toàn bộ dữ liệu gốc. Đây là hướng tiếp cận nên được giữ vững khi hoàn thiện luật. Thu thập tối thiểu, không yêu cầu cung cấp lại dữ liệu đã có, cùng cơ chế ghi nhận và truy vết sẽ giúp giảm rủi ro lạm dụng. Dự thảo cũng nêu việc cấm dùng sinh trắc học giả, hình ảnh giả tạo bằng công nghệ và các cách gian lận khác để tạo danh tính điện tử. Nhưng quy định chỉ có sức nặng khi trách nhiệm giải trình rõ ràng, dữ liệu được bảo vệ trong toàn bộ vòng đời xử lý và người dân có cách khiếu nại hiệu quả.

Lộ trình triển khai quyết định niềm tin thực tế
Dự thảo hướng tới dùng thông tin đã xác thực để giảm việc kê khai hoặc xuất trình lặp lại cùng một giấy tờ khi làm thủ tục hành chính. Nếu dữ liệu đầy đủ, chính xác và kết nối đúng quy định, người dân có thể thuận tiện hơn khi sử dụng dịch vụ công và thực hiện giao dịch hợp pháp. Đó là lợi ích thiết thực, nhưng không thể mặc định rằng mọi người đều có thiết bị thông minh hoặc thao tác số thành thạo. Vì thế, hướng dẫn trực tiếp vẫn cần được duy trì, nhất là với người cao tuổi và người gặp khó khăn khi sử dụng thiết bị. Triển khai theo lộ trình, xác định rõ nhóm đối tượng và yêu cầu bảo vệ dữ liệu ngay từ đầu sẽ thực tế hơn việc mở rộng đồng loạt. Kết luận, dự thảo đặt nền tảng cần thiết cho thủ tục và giao dịch trực tuyến, nhưng thước đo thành công không chỉ là tốc độ: luật phải đồng thời bảo đảm an toàn giao dịch số, hạn chế thu thập quá mức và trao cho cá nhân quyền kiểm soát thông tin của mình.






