Chuyển đổi AI không thể là việc riêng của nhà nước
Hợp tác đa bên AI là sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế để phát triển, quản trị và ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào những nhu cầu thực tế. Đây không phải lựa chọn phụ trợ: khi AI đi từ thử nghiệm sang triển khai quy mô lớn, không một bên nào có đủ dữ liệu, nhân lực, công nghệ và thẩm quyền để tự mình xử lý mọi yêu cầu.
Tại Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026 ở Hạ Long, các chuyên gia nhấn mạnh chuyển đổi AI cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Chính phủ, doanh nghiệp, giới học thuật và các tổ chức quốc tế. Trong phiên thảo luận có đại diện các tổ chức quốc tế, cơ sở nghiên cứu, đào tạo và doanh nghiệp công nghệ, thông điệp đáng chú ý là: chính sách có thể mở đường, nhưng không thể thay thế năng lực triển khai của thị trường hay tri thức nghiên cứu.
Đó là lý do Chính phủ không thể đơn độc thúc đẩy chuyển đổi AI. Nếu thiếu sự tham gia của doanh nghiệp và giới nghiên cứu, mục tiêu chiến lược dễ dừng ở quy định hoặc dự án thí điểm, thay vì tạo ra công cụ hữu ích cho người dân và tổ chức.
Dữ liệu, nhân lực và niềm tin là phép thử đầu tiên
Theo Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, hệ sinh thái AI đang chuyển nhanh từ thử nghiệm sang triển khai quy mô lớn, nhưng vẫn vướng ba điểm nghẽn: dữ liệu, nhân lực và đạo đức. Dữ liệu doanh nghiệp còn phân mảnh, khó chia sẻ; bộ dữ liệu huấn luyện bằng tiếng Việt và ngôn ngữ dân tộc thiểu số còn hạn chế. Giải pháp không phải mở dữ liệu bằng mọi giá, mà là hợp tác công – tư để xây dựng nền tảng dữ liệu có quy tắc chia sẻ và bảo vệ quyền riêng tư.
Nút thắt nhân lực cũng không thể giải quyết bằng đào tạo đại trà. Việt Nam cần chuyên gia về học máy, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và nghiên cứu liên ngành, đồng thời đưa đánh giá tác động đạo đức vào hoạt động thường ngày để bảo vệ quyền con người và an toàn thông tin. Đây là điều kiện để AI phát triển bền vững, chứ không chỉ tăng số lượng ứng dụng.
Niềm tin số là phần thiết yếu của bài toán. Lừa đảo trực tuyến gây thiệt hại cho người dùng, làm giảm niềm tin vào dịch vụ số và cản trở đổi mới; GSMA đang thử nghiệm chia sẻ tín hiệu cảnh báo lừa đảo giữa các tổ chức trong ASEAN.
Đưa nghiên cứu và hạ tầng đến gần bài toán thực tế
Trường đại học và viện nghiên cứu có thể phát triển công nghệ AI lõi, đào tạo nhân lực và đánh giá độc lập mức độ an toàn, công bằng, minh bạch. Nhưng năng lực nghiên cứu chỉ tạo giá trị xã hội khi kết nối với nhu cầu ứng dụng. Tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM, năm 2025 có khoảng 1.600 bài báo quốc tế về AI và lĩnh vực liên quan, trong khi chỉ khoảng 3% bài báo hợp tác với doanh nghiệp và chưa đến 10% dự án nghiên cứu có doanh nghiệp tham gia. Khoảng cách ấy cho thấy cần thiết kế dự án chung từ đầu, thay vì chờ nghiên cứu hoàn tất mới tìm nơi ứng dụng.
Doanh nghiệp đóng góp hạ tầng, dữ liệu vận hành và hiểu biết về quy trình sản xuất, dịch vụ. Sự kết hợp giữa 5G, điện toán và AI có thể hỗ trợ các lĩnh vực như sản xuất, logistics, y tế và năng lượng; nhưng hiệu quả phụ thuộc vào kết nối, bảo mật, mức tiêu thụ năng lượng và khả năng liên thông. Việt Nam đang triển khai 70.000 trạm gốc 5G và hướng tới 5G độc lập, tạo nền tảng mạng cho các ứng dụng AI.
Tổ chức quốc tế có thể bổ sung kinh nghiệm và mạng lưới hợp tác, từ đào tạo đến đánh giá hệ thống. Vai trò của họ không phải thay thế năng lực trong nước, mà giúp các bên cùng xây tiêu chuẩn và thử nghiệm giải pháp có thể nhân rộng.
Biến phối hợp thành cơ chế làm việc lâu dài
Phối hợp liên ngành chỉ có ý nghĩa khi chuyển thành công việc cụ thể: cùng xây dữ liệu mở có bảo vệ quyền riêng tư; đặt bài toán nghiên cứu từ nhu cầu doanh nghiệp và cộng đồng; đào tạo nhân lực gắn với dự án; đồng thời đánh giá rủi ro, tác động đạo đức và an toàn trước khi mở rộng ứng dụng. Các đại biểu tại hội nghị cũng nhấn mạnh cần kết nối quản lý, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế để phát triển, thử nghiệm rồi nhân rộng giải pháp xuất phát từ thực tiễn.
Một số bước tiếp theo đã được nêu: Nokia phối hợp với đối tác Việt Nam và Australia xây dựng phòng thí nghiệm đào tạo nhân lực tại Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông; Bộ Khoa học và Công nghệ dự kiến duy trì đối thoại chính sách thường xuyên, tập trung vào đào tạo, nghiên cứu chung và dự án có khả năng nhân rộng. Đây là hướng đi đáng khuyến khích, miễn là các sáng kiến được đánh giá bằng kết quả ứng dụng, mức độ an toàn và lợi ích xã hội.
Kết luận, AI bền vững không hình thành từ một đạo luật, một phòng thí nghiệm hay một nền tảng riêng lẻ. Chỉ khi nhà nước tạo khung tin cậy, doanh nghiệp đưa công nghệ vào thực tế, giới học thuật củng cố tri thức và đối tác quốc tế hỗ trợ kết nối, hệ sinh thái AI mới có thể phục vụ con người thay vì chỉ mở rộng quy mô.
