AI chỉ phát triển khi các bên cùng tạo năng lực
Hệ sinh thái AI là mạng lưới gồm chính phủ, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và đối tác quốc tế, cùng đóng góp chính sách, dữ liệu, nhân lực, công nghệ và ứng dụng để AI tạo giá trị an toàn cho xã hội. Vì vậy, phát triển trí tuệ nhân tạo không thể chỉ trông vào luật lệ hay ngân sách nhà nước: mỗi bên giữ một mắt xích mà những bên khác khó thay thế.
Ngày 28/10/2026, tại Đối thoại liên khu vực về nâng cao năng lực AI trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế ở Quảng Ninh, Việt Nam và các đối tác quốc tế bàn giải pháp hợp tác nhằm thúc đẩy AI an toàn, có trách nhiệm và bao trùm. Một phiên thảo luận khác do Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Trung Tính điều phối quy tụ tổ chức quốc tế, cơ sở nghiên cứu, đào tạo và doanh nghiệp công nghệ. Hai cuộc trao đổi cùng làm rõ điều cốt yếu: chính sách có thể mở đường, nhưng năng lực thực tế chỉ hình thành khi các bên phối hợp.
Khoảng cách giữa nghiên cứu và nhu cầu doanh nghiệp
Điểm nghẽn không hẳn là thiếu hoạt động nghiên cứu, mà là kết quả nghiên cứu chưa đi đủ xa tới nơi có thể thử nghiệm và sử dụng. Trường đại học tạo tri thức, công nghệ lõi và nhân lực; doanh nghiệp mang đến bài toán thực tiễn, dữ liệu vận hành và môi trường thử nghiệm. Khi hai bên ít kết nối, nghiên cứu dễ tách khỏi nhu cầu sản xuất, còn doanh nghiệp phải tự tìm lời giải.
Tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM, gần 20.000 người học theo các lĩnh vực công nghệ thông tin, điện toán và AI; năm 2025, nhà nghiên cứu công bố khoảng 1.600 bài báo quốc tế liên quan đến AI và lĩnh vực lân cận. Tuy nhiên, chỉ khoảng 3% bài báo có hợp tác doanh nghiệp và chưa đến 10% dự án nghiên cứu có doanh nghiệp tham gia. Chênh lệch ấy cho thấy cần biến hợp tác thành khâu thường xuyên: cùng chọn đề tài, cùng thử nghiệm và cùng đánh giá khả năng nhân rộng.
Doanh nghiệp viễn thông và công nghệ cũng góp phần xây nền hạ tầng. Kết hợp 5G, điện toán và AI có thể cải thiện năng suất trong sản xuất, logistics, y tế và năng lượng; còn AI chạy trên thiết bị hoặc tại biên mạng đòi hỏi kết nối nhanh, độ trễ thấp, bảo mật và khả năng liên thông.
Hợp tác quốc tế phải chuyển thành năng lực tại chỗ
Hợp tác quốc tế AI có ý nghĩa khi giúp các quốc gia không chỉ tiếp cận công nghệ mà còn biết hiểu, thử nghiệm và đánh giá hệ thống theo bối cảnh của mình. Nếu thiếu nhân lực, hạ tầng, dữ liệu, tài chính hoặc cơ hội đào tạo, một khung quản trị tốt vẫn khó chuyển thành thực hành an toàn và có trách nhiệm. Khi khoảng cách năng lực kéo dài, nguy cơ là khoảng cách phát triển cũng nới rộng.
Quy mô quan tâm quốc tế đã rõ: Đối thoại toàn cầu đầu tiên về Quản trị AI tại Geneva vào tháng 7/2026 có hơn 160 quốc gia và gần 3.000 bên liên quan tham gia. Việt Nam xác định ba trụ cột phát triển AI là thể chế và chính sách; nhân lực và nhân tài; cùng hạ tầng, dữ liệu và cộng đồng khởi nghiệp. UNESCO cũng sẵn sàng phối hợp trong các dự án về quản lý di sản, hỗ trợ cộng đồng thiểu số, đào tạo và đánh giá hệ thống AI. Đây là hướng hợp tác thiết thực hơn việc chỉ trao đổi nguyên tắc chung.
Kết nối quốc tế còn cần tạo điều kiện để các nước cùng định hình và quản trị tương lai AI, thay vì chỉ đứng ở vị trí người dùng. Kết quả đối thoại tại Quảng Ninh sẽ được gửi tới Liên hợp quốc, làm đóng góp cho Đối thoại toàn cầu về Quản trị AI lần thứ hai tại New York vào tháng 5/2027.
Niềm tin và ứng dụng là thước đo phối hợp
Một hệ sinh thái AI không thể chỉ được đánh giá bằng số mô hình hay dự án. Với người dân, chất lượng phối hợp thể hiện qua dịch vụ hữu ích, an toàn và đáng tin cậy. Lừa đảo trực tuyến gây thiệt hại tài chính đồng thời làm suy giảm niềm tin vào dịch vụ số; GSMA đang thử nghiệm chia sẻ tín hiệu lừa đảo giữa các tổ chức ASEAN, dùng AI nhận diện dấu hiệu bất thường và kết nối cảnh báo. Đây là ví dụ cho thấy dữ liệu và hợp tác xuyên tổ chức có thể đem lại tác động gần gũi với đời sống.
Nhà nước cần đặt luật chơi, bảo vệ quyền riêng tư và quyền con người, đồng thời đầu tư nền tảng chung. Trường viện phải đào tạo nhân lực, phát triển công nghệ lõi và đánh giá độc lập tính an toàn, công bằng, minh bạch; doanh nghiệp cần đưa bài toán thật vào nghiên cứu và chia sẻ kinh nghiệm triển khai. Đối tác quốc tế có thể mở rộng đào tạo, trao đổi chuyên môn và cơ hội hợp tác. Nếu thiếu một mắt xích, AI либо khó rời phòng thí nghiệm, hoặc đi vào đời sống mà chưa đủ an toàn.
Kết luận, chính phủ không thể một mình tạo nên năng lực AI quốc gia. Tiến bộ phụ thuộc vào việc kết nối chính sách với nghiên cứu, hạ tầng, nhu cầu doanh nghiệp và tri thức quốc tế, rồi đo kết quả bằng khả năng ứng dụng có trách nhiệm. Đó mới là con đường để hệ sinh thái AI phát triển bền vững và thu hẹp khoảng cách giữa các quốc gia.
