Đột quỵ không chờ đến tuổi già
Đột quỵ là tình trạng dòng máu đến một phần não bị tắc nghẽn hoặc mạch máu trong não bị vỡ, khiến tế bào não thiếu oxy và có thể tổn thương nhanh chóng. Vì thế, xem tuổi trẻ như một lá chắn là quan niệm nguy hiểm: đột quỵ người trẻ tuy ít phổ biến hơn ở người lớn tuổi nhưng vẫn có thể xảy ra khi các nguy cơ âm thầm chồng chất. Nghiên cứu của Đại học Cincinnati phân tích 2.076 ca đột quỵ lần đầu ở người khoảng 20–54 tuổi tại khu vực Greater Cincinnati/Northern Kentucky, từ giai đoạn 1993–1994 đến năm 2020. Trong gần ba thập kỷ, tỷ lệ mắc tăng từ khoảng 34 lên 62 ca trên 100.000 người mỗi năm, gần gấp đôi; kết quả được công bố trên tạp chí Neurology ngày 23/9. Trái lại, tỷ lệ ở người lớn tuổi giảm từ khoảng 619 xuống 453 ca trên 100.000 người mỗi năm. Đây là tín hiệu cần chú ý, dù dữ liệu từ một khu vực của Mỹ không thể đại diện cho mọi cộng đồng.
Nguy cơ tăng dần, không phải lúc nào cũng có triệu chứng
Phần lớn mức tăng được ghi nhận thuộc về đột quỵ thiếu máu cục bộ, xảy ra khi mạch máu nuôi não bị tắc nghẽn. Trong nhóm người trẻ mắc đột quỵ, các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận tăng huyết áp, tiểu đường, rung nhĩ và sử dụng chất xuất hiện thường xuyên hơn. Tỷ lệ sử dụng chất trong nhóm nghiên cứu tăng từ 4,6% lên 40,2%, chủ yếu liên quan đến cần sa; tuy nhiên, nghiên cứu chưa kết luận đây là nguyên nhân khiến đột quỵ gia tăng. Ở người dưới 45 tuổi, nguy cơ đột quỵ thường gắn với tăng huyết áp, mỡ máu bất thường, tiểu đường, thừa cân hoặc béo phì, hút thuốc và ít vận động. Những vấn đề tim mạch và chuyển hóa có thể cùng tồn tại, tác động lẫn nhau và làm nguy cơ tăng dần theo thời gian. Thức khuya, thiếu ngủ và căng thẳng kéo dài không nhất thiết trực tiếp gây đột quỵ, nhưng có thể ảnh hưởng huyết áp, chuyển hóa và thói quen sống. Lịch làm việc dày, ăn mặn, uống nhiều rượu hoặc nước tăng lực, trong khi ít khám sức khỏe, càng khiến các bất thường dễ bị bỏ sót.
Nhận diện dấu hiệu, đừng chờ triệu chứng tự hết
Không có triệu chứng không đồng nghĩa với không có nguy cơ: huyết áp cao, đường huyết hoặc mỡ máu bất thường có thể không được phát hiện nếu người trẻ ít kiểm tra sức khỏe. Tiền sử bệnh tim, bệnh thận, nhịp tim không đều hoặc gia đình có người từng mắc bệnh tim mạch, đột quỵ khi còn trẻ cũng là lý do nên được đánh giá phù hợp. Một số ca ở người trẻ còn có thể liên quan đến rung nhĩ, bệnh tim cấu trúc, bóc tách động mạch cảnh, dị dạng mạch máu, bệnh tự miễn hoặc rối loạn đông máu. Hãy nhớ quy tắc BE FAST để nhận biết dấu hiệu đột quỵ: đột ngột mất thăng bằng; thay đổi thị lực; méo hoặc xệ một bên mặt; yếu một cánh tay; khó nói hoặc nói không rõ; và thời điểm cần gọi cấp cứu. Mất thị lực, yếu hoặc tê tay chân, hay rối loạn lời nói thoáng qua vẫn đáng lo ngay cả khi tự hết. Cấp cứu sớm khi xuất hiện triệu chứng giúp tăng cơ hội được điều trị kịp thời và hạn chế tổn thương não. Đừng tự chờ xem liệu cơn bất thường có tái diễn hay không.
Phòng ngừa từ những chỉ số có thể kiểm soát
Nghiên cứu chưa xác định được chính xác vì sao tỷ lệ đột quỵ ở người trẻ tăng, và các tác giả cho rằng cần thêm nghiên cứu để làm rõ. Nhưng sự chưa chắc chắn về nguyên nhân không phải lý do để trì hoãn phòng ngừa. Bác sĩ David J. Robinson, đồng tác giả nghiên cứu, cảnh báo rằng di chứng đột quỵ có thể khiến người trẻ mất khả năng làm việc hoặc chăm sóc gia đình. Nên theo dõi huyết áp, cân nặng, chỉ số khối cơ thể, vòng eo, đường huyết và mỡ máu; khám định kỳ để phát hiện bất thường và được đánh giá, điều trị phù hợp. Ăn cân bằng, ưu tiên rau quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và cá; giảm muối, thực phẩm chế biến sẵn, chất béo không lành mạnh và đồ uống nhiều đường. Duy trì vận động cường độ vừa ít nhất 150 phút mỗi tuần, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu, ngủ đều và kiểm soát căng thẳng. Nếu đã được chẩn đoán tăng huyết áp, tiểu đường hoặc rối loạn mỡ máu, hãy tuân thủ điều trị; không tự ngừng thuốc hay tự dùng aspirin để phòng đột quỵ.
Kết luận rất rõ: đột quỵ không chỉ là bệnh của người cao tuổi. Những nguy cơ có thể tích tụ lặng lẽ trước tuổi 45, còn dấu hiệu thần kinh thoáng qua vẫn cần được xem như cảnh báo nghiêm túc. Kiểm tra sức khỏe, kiểm soát các chỉ số và gọi cấp cứu khi nghi ngờ đột quỵ là những việc thiết thực hơn nhiều so với trông cậy vào tuổi trẻ.
