Từ nền tảng lâu dài đến chương trình hợp tác mới
Hợp tác Việt Nhật là khuôn khổ phối hợp giữa hai quốc gia, hình thành qua hơn nửa thế kỷ quan hệ và nay mở rộng sang những lĩnh vực then chốt như năng lượng, khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Việt Nam và Nhật Bản thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 21/9/1973, rồi nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2023; đó không chỉ là dấu mốc ngoại giao mà còn là cơ sở để đặt mục tiêu hợp tác cao hơn. Ngày 9/11/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng phu nhân và đoàn đại biểu cấp cao đang trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản từ ngày 8 đến 11/11, trong lúc Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc tiếp Đại sứ Nhật Bản Ito Naoki. Những trao đổi này cần được nhìn như phép thử về khả năng biến sự tin cậy lâu năm thành dự án cụ thể, có lợi ích rõ ràng cho cả hai phía.
Thời điểm chuyến thăm có ý nghĩa: hai nước bước vào giai đoạn với những ưu tiên phát triển mới, còn các vấn đề chuỗi cung ứng, chuyển dịch năng lượng và an ninh kinh tế ngày càng gắn kết. Chuyên gia Toshiro Nishizawa thuộc Đại học Tokyo nhận định chuyến thăm có thể tạo xung lực để quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện phát triển thực chất và đi vào chiều sâu. Nền tảng thương mại, đầu tư, giao lưu nhân dân và các cuộc tiếp xúc cấp cao thường xuyên đem lại vốn chính trị cần thiết. Nhưng độ sâu của quan hệ sẽ không được đo bằng tuyên bố; thước đo phải là công nghệ được chuyển giao, nhân lực được đào tạo và lợi ích đến được với người dân.
Năng lượng: phép thử của cam kết thực chất
Năng lượng là ưu tiên không thể trì hoãn nếu Việt Nam muốn duy trì tăng trưởng cao. Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc nêu mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai chữ số đến năm 2030 đồng nghĩa nhu cầu năng lượng sẽ rất lớn; vì vậy, hợp tác năng lượng cần vượt khỏi trao đổi thiện chí để hướng tới nguồn cung ổn định, công nghệ phù hợp và năng lực dự phòng. Đại sứ Ito Naoki bày tỏ mong muốn doanh nghiệp Nhật tham gia các lĩnh vực năng lượng và khoáng sản chiến lược. Phía Việt Nam hoan nghênh đề xuất, đồng thời nhấn mạnh lợi ích hai bên và chuyển giao công nghệ là điều kiện quan trọng.
Đề xuất xây dựng cơ sở dự trữ năng lượng chiến lược trong khuôn khổ sáng kiến Power ASIA đã được phía Việt Nam giao Bộ Công Thương nghiên cứu và phản hồi. Đây là bước tiếp theo đáng chú ý, nhưng chưa phải cam kết triển khai. Việt Nam nên đánh giá kỹ khả năng bảo đảm an ninh nguồn cung, chia sẻ rủi ro và tác động dài hạn trước khi lựa chọn dự án. Chuyên gia Nishizawa cũng đặt an ninh năng lượng và khoáng sản thiết yếu trong xu hướng hợp tác an ninh kinh tế giữa khu vực công và tư nhân của Nhật Bản. Nếu các nguyên tắc minh bạch, chuyển giao tri thức và lợi ích tương hỗ được giữ vững, quan hệ Việt Nhật có thể tạo thêm sức chống chịu cho nền kinh tế thay vì chỉ bổ sung các thỏa thuận trên giấy.
Công nghệ số phải gắn với năng lực trong nước
Khoa học công nghệ và chuyển đổi số là hướng hợp tác có tiềm năng nâng chất lượng tăng trưởng, nhưng chỉ khi Việt Nam hấp thụ được công nghệ và hình thành đội ngũ chuyên môn. Hai bên đã xác định các ưu tiên gồm trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ vũ trụ, công nghệ lượng tử, công nghệ thông tin và truyền thông, an ninh kinh tế, nghiên cứu chung cùng đào tạo nhân lực chất lượng cao. Hợp tác về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và bán dẫn cũng đang được thúc đẩy. Từ năm 2025, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân lực chất lượng cao được xác định là trụ cột hợp tác mới.
Cơ hội không chỉ nằm ở những ngành công nghệ cao. Chuyển đổi số có thể được đẩy nhanh trong dịch vụ kỹ thuật và công nghiệp, nơi hiệu quả sản xuất và chất lượng vận hành tác động trực tiếp đến doanh nghiệp, người lao động và người sử dụng dịch vụ. Vì thế, cam kết chuyển giao công nghệ mà phía Việt Nam nhấn mạnh cần được cụ thể hóa bằng đào tạo, nghiên cứu chung và sự tham gia thực chất của doanh nghiệp trong nước. Lợi thế bổ trợ về công nghệ, nguồn nhân lực và năng lực sản xuất tạo cơ sở tốt, nhưng không tự động bảo đảm thành công. Nếu chỉ nhập giải pháp mà thiếu năng lực vận hành và cải tiến tại chỗ, chuyển đổi số sẽ khó tạo giá trị bền vững.
Chuyến thăm cần để lại kết quả gần gũi với người dân
Độ sâu của hợp tác còn thể hiện ở những thay đổi người dân có thể cảm nhận. Năm 2025, Việt Nam đón hơn 810.000 lượt khách Nhật Bản, trong khi khoảng 680.000 lượt người Việt Nam đến Nhật Bản; cộng đồng khoảng 700.000 người Việt tại Nhật vừa đóng góp cho xã hội sở tại, vừa là cầu nối giữa hai nước. Trong y tế, các khoản vay, viện trợ, trang thiết bị và đào tạo của Nhật Bản đã hỗ trợ năng lực cho nhiều cơ sở khám chữa bệnh, trong đó có Bạch Mai và Chợ Rẫy. Đây là những ví dụ cho thấy hợp tác song phương không nên chỉ được đánh giá qua quy mô kinh tế hay số lượng thỏa thuận.
Trong chuyến thăm từ ngày 8 đến 11/11/2026, lãnh đạo hai nước có cơ hội củng cố tin cậy chính trị và xác lập định hướng dài hạn; việc chuyến thăm diễn ra trước APEC và các hội nghị ASEAN cũng tạo điều kiện đưa hợp tác về chuỗi cung ứng, chuyển dịch năng lượng và an ninh phi truyền thống vào thảo luận khu vực. Hai bên đã nhất trí triển khai giai đoạn ba của Tầm nhìn trung và dài hạn trong hợp tác nông nghiệp giai đoạn 2025–2030, cho thấy quan hệ còn có những trụ cột thiết thực ngoài công nghệ và năng lượng. Kết luận cần rõ ràng: nền tảng hơn 50 năm là lợi thế, không phải bảo đảm. Chuyến thăm chỉ tạo dấu ấn lâu dài nếu các ưu tiên được chuyển thành hợp tác có chuyển giao công nghệ, đào tạo con người và lợi ích cụ thể cho xã hội.
