Xơ vữa động mạch: bệnh lý âm thầm đòi hỏi chiến lược “sớm hơn nữa”
Xơ vữa động mạch là quá trình mạn tính trong đó lớp nội mạc mạch máu bị tổn thương, viêm và lắng đọng lipid theo thời gian, dẫn đến hình thành mảng xơ vữa, hẹp hoặc tắc lòng mạch, gây ra các biến cố tim mạch và đột quỵ; vì diễn tiến âm thầm, việc sàng lọc nguy cơ sớm và can thiệp trước khi có triệu chứng giữ vai trò quyết định trong bảo vệ người bệnh lâu dài. Tinh thần “sớm hơn nữa” được đặt vào trung tâm tại hội nghị khoa học do Phân hội Xơ vữa Động mạch Việt Nam tổ chức, nơi các chuyên gia trên toàn quốc cập nhật tiến bộ trong nhận diện nguy cơ, dự phòng, chẩn đoán và điều trị bệnh tim mạch do xơ vữa. VAS 2026 dự kiến quy tụ khoảng 1.000 đại biểu với 186 báo cáo khoa học và 40 phiên chuyên môn bao quát toàn bộ hành trình từ sàng lọc nguy cơ sớm đến quản lý lâu dài người bệnh.
Từ kiểm soát LDL-C đến quản lý toàn diện nguy cơ và phòng ngừa đột quỵ
Nếu trước đây quản lý xơ vữa động mạch thường xoay quanh một vài chỉ số như kiểm soát LDL-C, thì thông điệp nổi bật tại phiên CME “Tối ưu quản lý bệnh tim mạch do xơ vữa” là: tập trung vào một yếu tố đơn lẻ không đủ để phòng ngừa đột quỵ và các biến cố xơ vữa. Bác sĩ Vương Xuân Trung nhấn mạnh dự phòng thứ phát sau đột quỵ phải dựa trên chiến lược kiểm soát nguy cơ toàn diện, từ huyết áp, lipid máu, đường huyết, cân nặng đến bỏ thuốc lá, chế độ ăn, hoạt động thể lực và sàng lọc ngừng thở khi ngủ. Một câu nói đáng trích dẫn là: "Dự phòng tái phát đột quỵ cần một chiến lược kiểm soát nguy cơ toàn diện, thay vì xử lý riêng lẻ từng chỉ số". Trong bối cảnh đó, kiểm soát LDL-C vẫn giữ vị trí trung tâm, nhưng phải được đặt trong bức tranh nguy cơ tim mạch tổng thể của từng người bệnh, đặc biệt ở nhóm nguy cơ rất cao hoặc đồng thời có bệnh lý mạch não và mạch vành.
Chuỗi tim mạch - thận - chuyển hóa: mảnh ghép còn thiếu của phòng ngừa sớm
Một điểm chuyển hướng quan trọng tại VAS là cách nhìn xơ vữa động mạch không còn tách rời khỏi các bệnh lý tăng huyết áp, tiểu đường, béo phì, bệnh thận và rối loạn lipid máu; tất cả được đặt trong mối liên hệ tim mạch - thận - chuyển hóa, hướng đến quản lý người bệnh như một chỉnh thể thống nhất. PGS Nguyễn Thị Thu Hoài phân tích xơ vữa là kết quả tích lũy của nhiều yếu tố nguy cơ và nhấn mạnh vai trò của sàng lọc nguy cơ sớm, phân tầng trước khi biến cố xuất hiện. Bà trình bày các dữ liệu về nhóm ức chế SGLT2 trên chuỗi bệnh lý tim mạch - thận - chuyển hóa, cho thấy tác động trên chức năng nội mô, stress oxy hóa, viêm thành mạch và chuyển hóa – những mắt xích then chốt trong tiến trình xơ vữa. Thay vì chờ tổn thương cơ quan rõ rệt, các chuyên gia đặt vấn đề đưa thời điểm sử dụng nhóm thuốc này về sớm hơn ở các nhóm người bệnh phù hợp nhằm đạt phòng ngừa biến cố xơ vữa bền vững.
Kiểm soát LDL-C: từ “thấp hơn” đến “ổn định hơn” và cảnh báo ngưng thuốc
LDL-C vẫn là mục tiêu điều trị quan trọng, nhưng cách tiếp cận đang được tinh chỉnh thay vì chỉ hạ thấp một lần rồi yên tâm. GS Trương Quang Bình đề xuất khái niệm "LDL-C lowering" – đặt mục tiêu giảm LDL-C ở vị trí trung tâm nhưng mở rộng ra toàn bộ chiến lược, không giới hạn trong "ngôi đền statin". Ba nguyên tắc quen thuộc "earlier is better – lower is better – longer is better" được bổ sung thêm "lesser is better" (giảm mức phơi nhiễm tích lũy với LDL-C suốt cuộc đời) và "stable is better" (giảm biến thiên LDL-C giữa các lần theo dõi). Theo ông, mục tiêu không chỉ là đưa LDL-C xuống thấp tại một thời điểm, mà là duy trì mức giảm ổn định theo thời gian. Đây là lý do phần thảo luận dành nhiều thời gian cho tình huống người bệnh đạt mục tiêu rồi muốn giảm hoặc ngưng thuốc; các chuyên gia cảnh báo mức LDL-C hiện tại là kết quả của điều trị, và việc dừng thuốc có thể làm lipid máu tăng trở lại, nhất là ở nhóm dự phòng tiên phát chưa từng trải qua biến cố nên dễ chủ quan.
VAS và bài học cho cộng đồng: chủ động sàng lọc, hành động trước khi quá muộn
Điều làm VAS khác một sự kiện chuyên môn thuần túy là cách hội nghị kết nối tri thức với thực hành và cộng đồng. Bên cạnh các phiên khoa học, hoạt động tầm soát bệnh lý tim mạch - chuyển hóa được triển khai, góp phần nâng cao nhận thức về ý nghĩa của sàng lọc nguy cơ sớm để người dân chủ động theo dõi và can thiệp kịp thời trước khi bệnh tiến triển. Hội nghị tăng cường hợp tác quốc tế, đào tạo y khoa liên tục, đồng thời mở cơ hội cho các nhà nghiên cứu trẻ qua chương trình "Future of VAS", tạo nền cho thế hệ chuyên gia kế thừa trong lĩnh vực xơ vữa động mạch. Trong bối cảnh kiến thức về lipid máu, hội chứng vành cấp, đột quỵ và xơ vữa liên tục thay đổi, các chuyên gia nhấn mạnh cập nhật thường xuyên là yêu cầu để biến tiến bộ khoa học thành thực hành điều trị tốt hơn cho người bệnh. Thông điệp gửi đến cộng đồng rất rõ: muốn phòng ngừa đột quỵ và biến cố tim mạch, chúng ta phải chủ động sàng lọc nguy cơ sớm, chấp nhận điều trị lâu dài và tin vào chiến lược đa yếu tố, không lệ thuộc vào một chỉ số duy nhất.
