Nghịch lý lao động huấn luyện AI: kiếm sống hôm nay, đánh đổi ngày mai
Lao động huấn luyện AI là nhóm người dùng chính kiến thức nghề nghiệp và thời gian lao động của mình để gán nhãn dữ liệu, thiết kế tình huống thực tế và giải thích quy trình tư duy cho mô hình trí tuệ nhân tạo học hỏi, qua đó giúp AI dần thay thế những tác vụ mà trước đây chỉ con người có thể làm.
Ở Trung Quốc, ngày càng nhiều người lao động tranh thủ buổi tối để làm lao động huấn luyện AI, coi đó như phao cứu sinh thu nhập trong bối cảnh công việc chính co lại và nguy cơ mất việc do AI phình to. Một kiến trúc sư hơn 40 tuổi ở Thâm Quyến, từng thiết kế sân vận động, trường học và bệnh viện, đã phải nhận việc dạy AI viết đề xuất xây dựng và phân tích lợi nhuận sau giờ làm vì khối lượng dự án giảm mạnh, thu nhập bị cắt một nửa. Về bản chất, cô đang dùng chính chất xám kiến trúc của mình để đào tạo một hệ thống có thể thay thế bớt nhu cầu thuê kiến trúc sư tầm trung trong tương lai. Đây không còn là chuyện lý thuyết, mà là vòng lặp rất cụ thể giữa kiếm thêm tiền và tự xói mòn giá trị lao động của mình.
Khi chuyên gia thành huấn luyện viên: vòng xoáy thay thế nhân lực
Đằng sau hình ảnh những lao động huấn luyện AI làm thêm sau giờ hành chính là một hệ sinh thái nền tảng tuyển dụng bài bản. Các nền tảng liên quan tới các tập đoàn công nghệ lớn lẫn các nền tảng độc lập đều tích cực chiêu mộ giáo viên, kỹ sư, nhạc sĩ, nhà văn, nhà trị liệu… làm người huấn luyện AI bán thời gian. Họ được yêu cầu thiết kế nhiệm vụ giống hệt công việc thật, tải lên tài liệu từ chính dự án của mình và mô tả chi tiết cách suy nghĩ để mô hình bắt chước. Ở tầng bề mặt, đây là cơ hội “hái tiền từ tương lai”; nhưng ở tầng sâu hơn, đó là việc từng lớp chuyên gia đang tỉ mỉ chỉ dạy cho cỗ máy biết cách thay thế mình.
Sự tiến bộ của mô hình khiến yêu cầu đối với người huấn luyện ngày càng nghịch: họ phải nghĩ ra những bài toán mà AI chưa tự giải được – một nhiệm vụ khó lên theo từng tháng. Khi khoảng trống còn lại của con người thu hẹp dần, giá trị của lao động huấn luyện AI sẽ bị ép xuống. Một kỹ sư phần mềm nhiều năm kinh nghiệm ở Thượng Hải thừa nhận vài trăm nhân dân tệ cho mỗi nhiệm vụ không hề tương xứng với nỗ lực bỏ ra, nhưng vẫn lao vào vì làn sóng AI đang bóp nghẹt việc làm lập trình. Càng nhiều người giỏi đổ vào, mô hình càng nhanh đạt ngưỡng thay thế nhân lực ở những vị trí trung gian – đúng như nhận định rằng công việc lập trình viên tầm trung đã có thể bị thay trong đa số trường hợp.
Làn sóng sa thải và “ba môn phối hợp” sinh tồn của dân công nghệ
Nỗi lo mất việc do AI không còn là nỗi sợ mơ hồ trong giới công nghệ. Câu hỏi “lập trình viên ở các ông lớn công nghệ bị cho nghỉ việc thì kiếm tiền bằng gì” leo lên mục chủ đề được quan tâm trên một mạng xã hội lớn của Trung Quốc ngày 29/9, phản ánh sự hoang mang của cả ngành. Bản tóm tắt từ hàng nghìn bài đăng mô tả một lộ trình sinh tồn quen thuộc: đầu tiên là “bán kinh nghiệm” qua tư vấn, đào tạo, nhận dự án ngoài; tiếp đến là thử khởi nghiệp, đầu tư; và khi mọi thứ đổ vỡ, điểm dừng cuối cùng là “ba môn phối hợp”: giao đồ ăn, chuyển phát nhanh, lái xe công nghệ.
Các câu chuyện cá nhân khiến bức tranh càng chua chát. Một lập trình viên 40 tuổi ở Bắc Kinh kể rằng sếp từng hỏi liệu AI có sớm thay con người trong viết code hay không, và chỉ hai tuần sau anh cùng khoảng 160 đồng nghiệp bị cho nghỉ. Một nhân viên kiểm định chất lượng câu trả lời của mô hình ngôn ngữ lớn bị cắt 40% lương khi AI đảm nhận phần việc đó, và khi không chấp nhận thì bị sa thải. Dù một tòa án sau đó khẳng định doanh nghiệp không được đơn phương sa thải hay cắt lương chỉ vì tiến bộ công nghệ, phán quyết này chỉ giúp cải thiện sức mặc cả bồi thường, chứ không đảo chiều xu hướng thay thế nhân lực trong dài hạn.
Nhà nước thúc AI, kinh tế chững lại: vòng lặp bất an kép
Vì sao nghịch lý lao động huấn luyện AI lại bùng lên vào lúc này? Một mặt, cơ quan quản lý dữ liệu đã chính thức kêu gọi xây dựng các bộ dữ liệu chất lượng cao và khuyến khích doanh nghiệp thu hút chuyên gia tham gia đánh dấu, phân loại, gán nhãn để nâng chất lượng mô hình. Điều đó biến vai trò huấn luyện viên AI thành nghề “được khuyến khích”, thậm chí được giới thiệu cho sinh viên mới tốt nghiệp như một công việc linh hoạt để kiếm thêm. Mặt khác, các công ty công nghệ đổ tiền vào mô hình AI hỗ trợ văn phòng, có thể tự thiết kế slide, xây website, xử lý nhiều khâu công việc từng cần cả nhóm nhân sự.
Nhưng AI không phải tác nhân duy nhất. Các chuyên gia kinh tế nhấn mạnh rằng tăng trưởng chậm lại, sức mua yếu và khủng hoảng bất động sản kéo dài đang tạo áp lực sa thải sâu rộng, trong bối cảnh doanh nghiệp thường không công khai chuyện cắt giảm nhân sự. Trong môi trường bất ổn đó, nhiều người buộc phải chấp nhận các công việc như lao động huấn luyện AI dù thù lao thấp và thiếu ổn định, chỉ để bấu víu vào cảm giác mình còn dính dáng đến “ngành nghề tương lai”. Một tài khoản bình luận ngắn gọn: anh ta “cố sống, giờ nhờ AI viết code chứ không phải tự gõ tay nữa” – câu nói vừa mang sắc thái châm biếm, vừa phơi bày tâm thế buông xuôi trước làn sóng tự động hóa.
Tự cứu mình hay tiếp tay cho cỗ máy sa thải hàng loạt?
Câu chuyện Cuicui kể ra nỗi giằng xé của nhiều lao động huấn luyện AI: “Nếu tôi không truyền nghề cho AI thì người khác cũng sẽ làm vậy”. Về mặt cá nhân, lựa chọn ấy rất khó trách. Khi thu nhập chính lao dốc, khoản tiền kiếm thêm từ huấn luyện AI – dù không cao, không ổn định – vẫn là phao cứu sinh giúp họ trả tiền nhà, tiền ăn. Về mặt hệ thống, lựa chọn lặp đi lặp lại của hàng chục nghìn người như vậy đang xây nên bộ máy có thể đẩy chính họ vào diện mất việc do AI trong vài năm tới.
Đây là vòng lặp chỉ có thể phá vỡ nếu “trí tuệ nghề nghiệp” của người lao động được đưa lên tầm cao hơn, thay vì chỉ dùng để dạy máy lặp lại công việc cũ. Khi những việc từng đòi hỏi đào tạo chuyên sâu, từ phát triển phần mềm đến sản xuất nội dung đa phương tiện, giờ bất kỳ ai có công cụ AI cũng làm được, những người chỉ đảm nhiệm một lát cắt hẹp trong chuỗi giá trị sẽ chịu rủi ro cao nhất. Nếu người lao động không được hỗ trợ chuyển dịch sang các khâu thiết kế hệ thống, đạo đức, quản trị và sáng tạo chiến lược – những mảng AI khó thay thế – thì mỗi nhiệm vụ huấn luyện hôm nay có thể là một nhát xẻng góp phần đào sâu hơn nấm mộ việc làm ngày mai.
