Hướng nghiệp nên bắt đầu từ trải nghiệm, không phải lựa chọn sớm
Giáo dục STEM là cách tổ chức học tập tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, trong đó học sinh vận dụng kiến thức để tìm hiểu vấn đề thực tế và tạo ra sản phẩm cụ thể. Cách tiếp cận này có thể mở ra cơ hội hướng nghiệp học sinh qua trải nghiệm, thay vì yêu cầu các em chọn nghề khi chưa hiểu rõ bản thân. Ngày 3-11, Phó Giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM Nguyễn Bảo Quốc chỉ đạo các trường phổ thông tăng cường kết nối STEM với hướng nghiệp, phù hợp điều kiện cơ sở vật chất và định hướng phát triển đô thị thông minh của thành phố.
Yêu cầu ấy xuất hiện trong bối cảnh Bộ GD-ĐT ban hành Thông tư số 86/2026/TT-BGDĐT về tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông. Nhưng hiệu quả không nên được đo bằng số cuộc thi hay mô hình trưng bày. Điều quan trọng là học sinh có cơ hội thử sức, đặt câu hỏi, mắc lỗi và hiểu kiến thức qua việc làm. Nếu trường học biến STEM thành một cuộc đua sản phẩm đẹp hoặc hồ sơ thành tích, mục tiêu hướng nghiệp sẽ bị đảo ngược: thay vì khám phá sở trường, học sinh phải chạy theo kỳ vọng.
Tiểu học: khơi gợi tò mò, không đóng khung nghề nghiệp
Ở tiểu học, nhà trường được định hướng triển khai linh hoạt ba hình thức: bài học STEM, hoạt động trải nghiệm STEM và làm quen với nghiên cứu khoa học – kỹ thuật. Đây nên là giai đoạn làm quen, không phải lúc yêu cầu trẻ xác định mình sẽ trở thành kỹ sư hay nhà khoa học. Một hoạt động quan sát cây cối, thử vật liệu hoặc thiết kế vật dụng đơn giản có thể khơi gợi câu hỏi về cách sự vật vận hành và giúp trẻ nhận ra điều mình thích.
Nhận thức nghề nghiệp ban đầu cần được lồng ghép tự nhiên, không gây áp lực, như chỉ đạo của ngành giáo dục. Giáo viên có thể giới thiệu những người làm việc liên quan đến chủ đề đang học, nhưng nên tập trung vào công việc và cách giải quyết vấn đề thay vì danh xưng hay triển vọng nghề nghiệp. Cách tổ chức này giúp trẻ thử nhiều vai trò, cùng làm việc với bạn và nhận phản hồi tích cực. STEM trong trường học ở cấp tiểu học vì thế nên nuôi sự tò mò trước, còn lựa chọn nghề nghiệp để sau.
THCS: dùng vai trò mô phỏng để mở rộng lựa chọn
Ở THCS, bài học STEM cần gắn với trải nghiệm các vai trò nghề nghiệp mô phỏng như kỹ sư, nhà nghiên cứu hoặc chuyên viên dữ liệu; sản phẩm và minh chứng học tập cũng có thể hỗ trợ tư vấn phân luồng sau lớp 9. Đây là bước chuyển hợp lý: học sinh không chỉ nghe giới thiệu nghề mà được thử một phần cách nghề đó đặt câu hỏi, phân tích thông tin hay thiết kế giải pháp.
Một dự án nhóm có thể cho thấy em nào thích lập kế hoạch, em nào kiên trì thử nghiệm, em nào hứng thú với tính toán hoặc trình bày kết quả. Những dấu hiệu ấy không phải bài kiểm tra để dán nhãn năng lực, mà là dữ liệu trò chuyện giữa học sinh, gia đình và nhà trường. Từ trải nghiệm STEM, các em có thể nhận ra thế mạnh, sở trường và mối quan tâm với lĩnh vực khoa học, kỹ thuật. Vì vậy, tư vấn sau lớp 9 nên mở ra lựa chọn phù hợp, không biến một sản phẩm duy nhất thành căn cứ quyết định tương lai.
THPT: đi sâu hơn nhưng vẫn giữ quyền lựa chọn của học sinh
Ở THPT, định hướng của thành phố là đẩy mạnh bài học STEM chuyên sâu, chuyên đề liên môn và nghiên cứu khoa học – kỹ thuật; đồng thời giúp học sinh đối chiếu năng lực với các nhóm ngành công nghệ, cân nhắc môn học, tổ hợp xét tuyển và xây dựng hồ sơ năng lực STEM. Nhà trường cũng được khuyến khích phối hợp với đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ để mở rộng không gian trải nghiệm.
Ở giai đoạn này, trải nghiệm nghề có thể gắn với bài toán thực tế, buổi tham quan hoặc hoạt động cùng đơn vị chuyên môn. Tuy nhiên, hướng nghiệp không nên biến thành lời thúc ép chọn ngành công nghệ chỉ vì đó là lĩnh vực đang được quan tâm. Học sinh cần được so sánh giữa hứng thú, năng lực, điều kiện học tập và nhiều lộ trình khác nhau. Để triển khai khả thi, các trường nên rà soát thiết bị, tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo cụm, dạy thử bài STEM minh họa và chia sẻ kinh nghiệm. Kết luận cần rõ ràng: STEM có giá trị khi giúp học sinh hiểu mình và hiểu nghề; nhà trường phải tạo cơ hội khám phá mà không áp đặt kết quả.
