Liên hoan dân ca truyền thống: Không chỉ là hội diễn, mà là chiến lược văn hóa
Liên hoan dân ca truyền thống là các cuộc thi hát dân gian được tổ chức có chủ đề, có quy mô và thể lệ rõ ràng, nhằm tạo sân chơi âm nhạc cộng đồng, khơi dậy sức mạnh nội sinh của văn hóa và gắn kết thế hệ trẻ với di sản âm nhạc Việt.
Điều đáng nói là những liên hoan này không dừng ở mức hội diễn mang tính phong trào. Từ Hà Tĩnh đến Quảng Ninh, các địa phương đang dùng chính hình thức thi đua – vốn rất phù hợp tâm lý người Việt – để biến liên hoan dân ca truyền thống thành công cụ bảo tồn âm nhạc Việt, thay vì trông chờ vào khẩu hiệu. Liên hoan Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh tạo sức lan tỏa mạnh mẽ, góp phần khơi dậy sức mạnh nội sinh của văn hóa trên quê hương Hà Tĩnh. Cùng lúc, Liên hoan Tiếng hát khu dân cư tại Quảng Ninh được tổ chức rộng khắp, hướng tới trở thành ngày hội văn hóa chung của người dân. Đây là cách tiếp cận chủ động: “truyền thống” không bị trưng bày trong bảo tàng, mà sống ngay trên sân khấu làng xóm.
Liên hoan Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh: Khi thi đua trở thành động lực bảo tồn
Liên hoan Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh năm 2026 cho thấy một mô hình liên hoan dân ca truyền thống được tổ chức bài bản, có sức lan tỏa vượt khỏi phạm vi một hội diễn địa phương. Sau 4 ngày, liên hoan quy tụ hơn 700 nghệ nhân, diễn viên đến từ 27 xã, phường, với những chương trình được dàn dựng công phu, bám sát đặc trưng Ví, Giặm. Đây là con số không nhỏ, phản ánh một phong trào có chiều sâu chứ không phải vài tiết mục mang tính tượng trưng.
Điểm đáng chú ý là sự xuất hiện của nhiều hạt nhân trẻ triển vọng, được Ban Tổ chức ghi nhận như nguồn “máu mới” cho phong trào dân ca Ví, Giặm. Đằng sau mỗi giải nhì, giải ba hay khuyến khích cho các câu lạc bộ ở Thạch Lạc, Tùng Lộc, Tiên Điền, Nghi Xuân, Kỳ Văn… là cả một quá trình luyện tập, dàn dựng, lựa chọn trang phục, đạo cụ và thậm chí ứng dụng màn hình LED để tăng sức hấp dẫn. Nói cách khác, thi đua ở đây không chỉ là tranh giải; nó buộc các địa phương phải đầu tư nghiêm túc, từ đó bảo tồn âm nhạc Việt bằng chất lượng nghệ thuật, chứ không bằng lời hô hào.
Từ học đường đến khu dân cư: Sân chơi cho thế hệ trẻ tiếp cận di sản
Nếu liên hoan Ví, Giặm là sân khấu của nghệ nhân và câu lạc bộ, thì cuộc thi “Đại sứ Văn hóa đọc” lại cho thấy một chiến lược song song: chiếm lĩnh thế hệ trẻ ngay trong nhà trường. Sau hơn 3 tháng phát động, cuộc thi thu hút sự tham gia của 252 trường học với 155.586 học sinh – một con số đủ để chứng minh sức hút khi văn hóa được đưa vào khuôn khổ thi đua rõ ràng. Theo ông Nguyễn Công Thành, cuộc thi là “sân chơi trí tuệ dành cho học sinh”, khơi dậy thói quen đọc và lan tỏa văn hóa đọc trong gia đình, nhà trường, cộng đồng.
Nhìn từ góc độ âm nhạc, bài học rất rõ: muốn các em hát dân ca, trước hết phải tạo ra những cuộc thi, liên hoan đủ hấp dẫn như vậy. Khi học sinh đã quen với mô hình sân chơi có thưởng, có ghi nhận, thì việc mở rộng sang các cuộc thi hát dân gian là bước đi tự nhiên. Đây chính là “sân chơi âm nhạc cộng đồng” theo nghĩa rộng: nơi sách, tiếng hát, và ý thức bảo tồn âm nhạc Việt cùng xuất hiện trong một hệ sinh thái thi đua liên hoàn, thay vì những hoạt động rời rạc.
Quảng Ninh và tiếng hát khu dân cư: Khi cả thành phố trở thành sân khấu
Liên hoan Tiếng hát khu dân cư “Tự hào thành phố Quảng Ninh” cho thấy một cách làm khác: biến toàn bộ không gian sống thành sân chơi âm nhạc cộng đồng. Từ tháng 8 đến tháng 11/2026, liên hoan được tổ chức rộng khắp, hướng tới tạo không khí vui tươi, phấn khởi và trở thành ngày hội văn hóa của các tầng lớp nhân dân. Không phân biệt độ tuổi, thành phần, dân tộc, tôn giáo; mọi diễn viên không chuyên ở thôn, bản, khu phố đều có thể lên sân khấu.
Cấu trúc ba cấp – xã/phường, cụm, rồi chung kết – khiến cuộc thi hát dân gian và các loại hình ca, múa, nhạc, thơ… trở thành một “giải đấu” đúng nghĩa: cấp xã, phường trong tháng 8–9; cấp cụm trong tháng 9–10; chung kết vào cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11 với 9 đội xuất sắc nhất. Việc khuyến khích địa phương tự biên, tự dàn dựng, ứng dụng công nghệ, màn hình LED không chỉ tăng sức hút, mà còn làm mới cách kể câu chuyện về Đảng, Bác Hồ, quê hương, và hành trình phát triển 63 năm của Quảng Ninh. Đây là dạng liên hoan dân ca truyền thống “mở rộng”, nơi âm nhạc dân gian hòa cùng hơi thở hiện đại mà không đánh mất gốc.
Kết luận: Giữ di sản bằng thi đua, không phải bằng hoài niệm
Nhìn lại các liên hoan dân ca truyền thống ở Nghệ Tĩnh và Quảng Ninh, có thể thấy một điểm chung: thi đua đang trở thành phương thức hiệu quả để bảo tồn âm nhạc Việt. Từ sân khấu Ví, Giặm với hàng trăm nghệ nhân, diễn viên và 15 tiết mục xuất sắc được vinh danh, đến tiếng hát khu dân cư với hàng loạt vòng thi trải dài nhiều tháng, tất cả cho thấy di sản chỉ sống được khi gắn với cảm xúc cộng đồng – nhất là lớp trẻ.
Câu hỏi không còn là “làm sao giữ dân ca cho khỏi mất”, mà là “làm sao biến dân ca thành niềm vui thi đua hằng năm”. Khi trẻ em có sân chơi, người lớn có ngày hội, nghệ nhân có nơi tỏa sáng, thì liên hoan dân ca truyền thống và các cuộc thi hát dân gian sẽ tự nhiên trở thành nhịp điệu văn hóa của từng địa phương. Bảo tồn âm nhạc Việt, cuối cùng, không phải là giữ nguyên trạng, mà là để Ví, Giặm, những tiếng hát khu dân cư luôn có lý do mới để vang lên trong đời sống hôm nay.
