Những giọng ca trẻ giữ gìn di sản âm nhạc truyền thống

Làn sóng nghệ sĩ trẻ bảo tồn di sản văn hóa âm nhạc

Nghệ sĩ trẻ bảo tồn di sản văn hóa âm nhạc là những ca sĩ, nhạc công thế hệ mới chủ động tiếp nhận các dòng cải lương truyền thống, âm nhạc dân gian Việt và văn hóa dân tộc từ gia đình, cộng đồng, rồi dùng trình diễn, giảng dạy và không gian số để đưa các giá trị ấy trở lại đời sống và truyền tiếp cho thế hệ sau. Họ không xem mình là người giữ kho ký ức, mà là người làm cho các làn điệu cổ có cơ hội sống trong các hoàn cảnh mới, đối thoại với khán giả trẻ, kể lại những câu chuyện cũ bằng ngôn ngữ của hôm nay. Chính thái độ chủ động, có chọn lọc này khiến việc gìn giữ không bị đóng khung trong bảo tàng, mà trở thành một phần sinh hoạt văn hóa thường ngày.

Điểm đáng nói là thế hệ ca sĩ trẻ bảo tồn không đứng ngoài đời sống số hay các loại hình giải trí mới. Họ hiểu mình bước vào một "cuộc chơi" khó: sân khấu truyền thống phải cạnh tranh với giải trí nhanh, tiện lợi, khán giả trẻ không đông, trong khi vẫn phải giải bài toán mưu sinh. Nhưng thay vì than thở, họ chọn chiến lược kết hợp: dùng mạng xã hội để giới thiệu cải lương truyền thống, dùng các chương trình cộng đồng để làm quen khán giả, và dùng những lớp học nhỏ để gieo hạt cho tương lai. Chính thái độ dấn thân và ý thức trách nhiệm này khiến họ trở thành nhân vật trung tâm trong câu chuyện bảo tồn di sản văn hóa âm nhạc hôm nay.

Tâm Phúc Linh: từ màn hình quê biển đến sân khấu cải lương

Câu chuyện của Tâm Phúc Linh cho thấy con đường đến với cải lương truyền thống hôm nay không nhất thiết phải bắt đầu từ trường lớp, mà có thể khởi đi từ một màn hình nhỏ ở vùng cuối trời Nam Bộ. Sinh năm 2002 tại xã Khánh Bình Tây, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau, Linh lớn lên giữa tiếng ca cổ của bà và mẹ, nơi ca cổ hòa cùng tiếng gió và tiếng sóng, trở thành âm thanh tự nhiên của tuổi thơ. Sống xa trung tâm nghệ thuật, anh tự học qua các phương tiện truyền thông, nghe từng bản thu, quan sát cách ca, cách nhả chữ của nghệ sĩ đi trước. Đó là hình ảnh rất gen Z: một nghệ sĩ trẻ cải lương dùng chính công nghệ để lần ngược về với cội nguồn nghệ thuật.

Điểm ngoặt đến vào năm 2020, khi Linh tham gia giao lưu tại Bảo tàng Áo dài TP.HCM và gặp nghệ nhân đờn ca tài tử Nguyễn Minh Châu, thường được gọi là Út Châu; từ đó anh bước vào hành trình học nghề nghiêm túc, đi từ kỹ thuật căn bản đến cảm nhận chiều sâu từng bài bản. Thành quả không chỉ là những tấm bằng khen, mà còn là các giải thưởng như giải Nhất cuộc thi Âm hưởng dân gian, giải Tuyên truyền viên xuất sắc TP.Thủ Đức năm 2023, hay giải Đặc biệt Hội thi Đờn ca tài tử quận 1 lần thứ VII. Quan trọng hơn, Linh mang tiếng hát đến bệnh viện, chùa, các hoạt động cộng đồng, chấp nhận những nơi không có âm thanh hoàn hảo để hiểu giá trị trực tiếp của tiếng hát với người nghe. Một nghệ sĩ trẻ cải lương như vậy không chỉ giữ bài bản, mà giữ cả linh hồn cộng đồng.

Trương Tài Linh: tiếng đờn tài tử giữa lòng Cần Thơ

Nếu Tâm Phúc Linh chọn giọng ca để bước vào cải lương, thì Trương Tài Linh lại chọn tiếng đờn tài tử để giữ gìn âm nhạc dân gian Việt của vùng sông nước. Anh lớn lên cùng những giai điệu phát ra từ radio, màn hình ti vi, những cuộc liên hoan xóm; nghe nhiều đến mức quen, rồi quen hóa thành thương, thương đến mức muốn bước ra khỏi vị trí khán giả để tự mình hát, tự mình đờn. Thú vị ở chỗ Tài Linh tự nhận mình "không hát hay" nên chọn con đường học đàn, chấp nhận một hành trình chậm rãi: học theo thầy, dần quen với nhạc cụ, rồi mới dần làm chủ. Chính sự không vội vã đó khiến mối gắn bó với âm nhạc dân gian trở nên bền, vì nó không phải là một cơn say nhất thời, mà là lựa chọn lâu dài.

Càng học, Tài Linh càng nhận ra phía sau mỗi âm thanh anh yêu là lịch sử của nhạc cụ, kỹ thuật trình diễn và nỗ lực tích lũy của nhiều thế hệ. Anh nhấn mạnh rằng người trẻ muốn sáng tạo trong âm nhạc dân gian thì càng phải hiểu cốt lõi của thể loại: khung cấu trúc, màu sắc, nhịp điệu; có thể ngẫu hứng, nhưng không được phá bỏ những yếu tố làm nên bản sắc. Hiện là nhân viên một trung tâm dịch vụ tổng hợp ở Cần Thơ, anh dùng chính công việc dẫn chương trình, biểu diễn văn nghệ để kéo tiếng đờn quê vào các sự kiện cộng đồng. Bên cạnh đó, mỗi mùa hè anh phối hợp với một trung tâm văn hóa thiếu nhi tổ chức lớp đàn tranh miễn phí cho trẻ em; kết thúc khóa học, các em cùng biểu diễn để trình một phần kết quả. Đây là một câu nói đáng trích dẫn: "Những lớp học mùa hè tạo cơ hội cụ thể để trẻ em chạm vào nhạc cụ, thực hành và bộc lộ những gì đã học". Đó chính là con đường âm nhạc dân gian Việt bước vào đời sống thế hệ mới: bằng trải nghiệm.

Từ câu hát của mẹ đến lớp tập huấn văn hóa Mường

Ở một không gian khác, những người Mường ở Thanh Hóa lại giữ di sản văn hóa âm nhạc bằng một phương pháp tưởng như giản dị: truyền miệng liên tục qua nhiều thế hệ. Nghệ nhân Phạm Thị Hậu gắn bó với hát sắc bùa – hình thức hát chúc gắn với đoàn đánh cồng, thường thực hành dịp Tết, đầu năm khi tới từng nhà. Tình yêu của bà bắt đầu từ thuở nhỏ, khi ngồi nghe mẹ hát ru, hát xường; những câu hát vang lên trong gia đình trở thành âm thanh quen thuộc, rồi dần dần bà học theo. Không có giáo trình, không có bài học chuẩn bị sẵn, việc truyền dạy diễn ra tự nhiên: nghe nhiều, hát theo, rồi thuộc dần. Đó là minh chứng rõ ràng rằng di sản văn hóa âm nhạc có thể được giữ bằng đời sống thường ngày, không cần những hình thức cầu kỳ.

Khi tham gia các câu lạc bộ văn hóa dân gian, hội thi từ cấp thôn đến toàn quốc, bà Hậu càng hiểu rõ giá trị của những làn điệu mình được nghe từ mẹ. Nhưng mối bận tâm lớn nhất của bà không phải là việc mình nhớ được bao nhiêu bài, mà là cách "trao truyền" cho thế hệ sau, khi từng có thời các con cháu cho rằng đó là thứ lạc hậu, lỗi thời. Đáp lại, bà chọn con đường kiên nhẫn: dạy con hát ru, hát xường ngay trong gia đình; làm quen các cháu nhỏ với văn hóa truyền thống từ sớm. Bà hiểu một đứa trẻ hôm nay có thể thích, mai lại không; vì thế, văn hóa muốn "ngấm" phải đi qua một quá trình dài: nghe nhiều, hát nhiều, thực hành nhiều. Cách tiếp nhận đó không khác gì những gì bà từng trải nghiệm với mẹ mình – và chính là mô hình giáo dục truyền miệng: nghe, học, thực hành.

Không để di sản nằm trong ký ức: kết luận và hướng đi tiếp

Từ Tâm Phúc Linh, Trương Tài Linh đến những nghệ nhân Mường ở Vân Hòa, có thể thấy một điểm chung: di sản văn hóa âm nhạc không tự mình sống sót; nó cần những con người cụ thể, những câu chuyện gia đình và những lựa chọn nghề nghiệp đầy rủi ro. Người trẻ tiếp nhận âm nhạc từ bà, từ mẹ, từ radio, từ những buổi liên hoan, rồi sau đó chủ động tìm thầy, chọn nhạc cụ, mở lớp, vào bệnh viện, chùa, sự kiện để đưa tiếng hát, tiếng đờn đến với cộng đồng. Những khóa tập huấn như chương trình "Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của dân tộc Mường tại tỉnh Thanh Hóa" diễn ra từ ngày 5 đến 7/10/2026 cho thấy nhà quản lý bắt đầu tạo thêm nền tảng để cộng đồng, nhất là người trẻ, có điều kiện gìn giữ và thực hành di sản.

Điều quan trọng trong giai đoạn tiếp theo không phải là làm cho cải lương truyền thống hay âm nhạc dân gian Việt trở thành trào lưu ngắn hạn, mà là xây dựng những đường đi bền vững: câu lạc bộ nhỏ ở trường học, lớp đàn mùa hè, các buổi biểu diễn trong không gian tâm linh, bệnh viện, sự kiện địa phương. Người trẻ có thể đưa cải lương lên nền tảng số, làm tiết mục ngắn, chọn chủ đề gần với đời sống, nhưng không được xem nhẹ kỹ thuật, bài bản và chiều sâu văn hóa. Như một nghệ nhân Mường nói, văn hóa không thể chỉ được giữ bằng lời nói; nó phải được thực hành và gieo từ khi còn nhỏ. Câu kết hợp lý cho hiện tại là: "Không để văn hóa chỉ nằm trong ký ức mà phải sống trong đời sống của đồng bào". Nếu chúng ta đồng ý với câu nói này, thì việc lắng nghe và ủng hộ những giọng ca trẻ bảo tồn di sản hôm nay không còn là chuyện riêng của giới nghệ sĩ, mà là trách nhiệm chung.