Bảo tồn dân ca Việt: không thể chờ những dự án lớn
Bảo tồn dân ca Việt là quá trình cộng đồng chủ động gìn giữ, truyền dạy và làm sống lại các di sản âm nhạc truyền thống trong đời sống thường ngày, thông qua những không gian gần gũi như câu lạc bộ làng, lớp học mùa hè, quán cà phê văn hóa hay các chuyến lưu diễn đến với người lao động và thanh thiếu niên ở nhiều vùng miền khác nhau. Ở Việt Nam, nếu chờ những dự án lớn hay sân khấu hoành tráng, nhiều loại hình âm nhạc dân tộc đã kịp lùi vào ký ức. Điều đáng mừng là ngay trong các làng bản, xóm nhỏ, những hạt nhân bền bỉ đang âm thầm xoay chuyển cục diện: đưa hát Then đàn Tính, đờn ca tài tử, dân ca H’rê, du ca Đông Nội trở lại với đời sống, chứ không chỉ nằm trong hồ sơ di sản.
Na Rì: khi hát Then đàn Tính bước ra khỏi lễ nghi
Hát Then đàn Tính không còn là âm thanh chỉ vang lên trong nghi lễ, mà đã trở thành “môn học” chung của cả cộng đồng Na Rì. Hát Then, đàn Tính là di sản văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng ở xã Na Rì, nên việc bảo tồn ở đây không phải phong trào nhất thời mà là nhu cầu tự thân. Câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ xã có 26 thành viên là nông dân, cán bộ hưu trí, giáo viên, học sinh cùng duy trì tập luyện hằng tuần để gìn giữ và lan tỏa nghệ thuật hát Then, đàn Tính tại địa phương. Cách làm đáng chú ý là không “độc quyền” cho nghệ nhân: chính quyền đưa loại hình này vào trường học, mở lớp hè, mở rộng truyền dạy ở các thôn bản, để thế hệ trẻ được tiếp cận, thực hành và nuôi dưỡng tình yêu với di sản âm nhạc truyền thống.
Từ tiếng đàn quê nhà đến lớp học miễn phí cho trẻ nhỏ
Câu chuyện đờn ca tài tử cho thấy bảo tồn không chỉ là “thu âm, lưu trữ”, mà là tạo ra mối quan hệ mới giữa người trẻ và âm nhạc dân tộc. Với một nghệ sĩ như Tài Linh, những giai điệu dân ca từ radio, tiệc xóm đã “ngấm vào máu, vào tim” từ rất sớm. Từ chỗ là người nghe, anh chọn học đàn, kiên trì với từng kỹ thuật rung, nhấn, vê để hiểu lịch sử, kỹ thuật và công sức của bao thế hệ nhạc công đi trước. Quan điểm của anh rõ ràng: có thể ngẫu hứng, đổi nhịp, nhưng không được rời bỏ “cốt lõi thể loại” – tức màu sắc, giai điệu, nhịp điệu nguyên bản. Quan trọng hơn, anh không giữ nghề cho riêng mình: vào mùa hè, anh phối hợp với Trung tâm Văn hóa Thiếu nhi Ninh Kiều mở lớp đàn tranh miễn phí cho trẻ em, để âm nhạc dân tộc có thêm một con đường đi vào đời sống thế hệ sau.
Quán cà phê Ta lêu: dân ca H’rê bước vào đời sống trẻ
Giữa núi rừng Ba Vì (Quảng Ngãi), một quán cà phê nhỏ mang tên “Ta lêu” đang làm điều mà nhiều đề án bảo tồn còn loay hoay: biến dân ca H’rê thành trải nghiệm thường nhật của giới trẻ. Quán cà phê này mở ra không gian giao lưu văn hóa độc đáo, nơi những làn điệu dân ca H’rê đến gần hơn với giới trẻ và du khách. Không gian được chủ nhân Lê Quang Đạt chăm chút như một “nhà cộng đồng thu nhỏ”, nơi nghệ nhân H’rê biểu diễn hát dân ca Ta lêu, đánh cồng chiêng phục vụ khách. Khách đến với quán cà phê Ta lêu sẽ được các nghệ nhân H’rê giới thiệu, truyền dạy cách đánh chiêng. Việc Ta lêu đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia càng khiến mô hình này có sức nặng: di sản không nằm trong tủ kính, mà vang lên giữa tiếng trò chuyện, ly cà phê và ánh mắt tò mò của người trẻ.
Du ca Đông Nội: di sản sống trên những chuyến xe rong ruổi
Nếu Na Rì và Ta lêu cho thấy sức mạnh của không gian cố định, thì nhóm du ca Đông Nội chứng minh một con đường khác: mang âm nhạc dân tộc đi khắp nẻo đường. Từ năm 1992, trên những nhánh sông nhỏ ở Bích Động (Ninh Bình), các con thuyền tụ lại thành vòng tròn, nhạc công gõ mạn thuyền lấy nhịp, hát cho bộ đội, nông dân, công nhân, những phận đời kém may mắn dọc đường đất nước. Trong suốt 10 năm, nhóm rong ruổi như thế, với một chiếc xe jeep mua 5 triệu đồng làm phương tiện, để hát cho trẻ em nghèo và bất hạnh. Họ từng có 11 buổi diễn tại Paris và một số thành phố khác, nhưng điều cốt lõi vẫn là tinh thần “du ca” – sáng tác và biểu diễn trong mối gắn bó trực tiếp với cộng đồng, để âm nhạc dân tộc không bị đóng khung trong phòng hòa nhạc mà sống cùng nhịp thở xã hội.
Từ câu lạc bộ, lớp học đến quán cà phê: con đường dài phía trước
Nhìn vào Na Rì, Tài Linh, Ta lêu hay du ca Đông Nội, có thể thấy một mẫu số chung: di sản âm nhạc truyền thống chỉ sống được khi nó có chỗ đứng trong đời sống thường ngày. Ở Na Rì, việc duy trì sinh hoạt câu lạc bộ, mở rộng truyền dạy trong trường học và các thôn bản đang góp phần trao truyền di sản cho thế hệ trẻ, để những làn điệu dân ca cùng tiếng đàn Tính tiếp tục ngân vang qua nhiều thế hệ. Với những nghệ sĩ như Tài Linh, mục tiêu là “để tiếng nhạc còn tiếp tục vang lên trong đời sống” chứ không dừng ở sân khấu. Còn những người làm du ca đang biến ý tưởng “hát cho mọi người, ở mọi nơi” thành một hành trình xuyên Việt. Bảo tồn dân ca Việt vì thế không nên bị hiểu là giữ nguyên trạng, mà là tạo thêm nhiều không gian – từ lớp học hè đến quán cà phê văn hóa – nơi người trẻ có thể nghe, học, rồi tự tin hát lại theo cách của mình.
