Hát dân gian truyền thống sống lại từ những lớp học miễn phí
Các lớp học miễn phí âm nhạc truyền thống là mô hình cộng đồng nơi trẻ em và thanh thiếu niên được học, thực hành và biểu diễn những loại hình hát dân gian truyền thống như hát Then đàn Tính, Trống quân hay hát nhà tơ, qua đó bảo tồn di sản văn hóa và nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc trong đời sống hiện đại.
Điểm đáng nói là làn sóng bảo tồn di sản văn hóa này không khởi phát từ những hội trường sang trọng, mà từ sân nhà sàn, nhà văn hóa xã, hay phòng học nhỏ ở vùng cao. Khi một cô học trò lớp 11 mở lớp Then miễn phí, khi một xã vùng đồng bằng tự đứng ra tổ chức truyền dạy Trống quân, chúng ta thấy rõ ràng: cộng đồng đang tự viết lại câu chuyện gìn giữ hát dân gian truyền thống. Đây không phải phong trào bề nổi, mà là sự dịch chuyển trọng tâm – trao quyền giữ gìn ký ức âm nhạc cho chính người dân, nhất là lớp trẻ.
Từ Then đàn Tính ở Bản Chuồng: Khi người trẻ trở thành “nghệ nhân nhí”
Ở xóm Bản Chuồng, xã Xuân Trường, mỗi ngày tiếng đàn Tính hòa cùng làn điệu hát Then vang lên từ lớp học miễn phí do Nông Lan Hương, học sinh lớp 11B2 Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc, đứng lớp. Lớp ban đầu chỉ vài em, nay đã có hơn 20 em nhiều độ tuổi tham gia thường xuyên, và điều quan trọng hơn con số là sự háo hức của các em mỗi buổi đến lớp. “Niềm vui của Lan Hương không chỉ là số lượng các em theo học mà còn là được nhìn thấy các em nhỏ ngày càng tiến bộ, biết cất lên những câu Then, tự tin đánh những giai điệu đầu tiên trên cây đàn Tính và luôn háo hức đến lớp.”
Mỗi buổi học, các em vừa tập hát, vừa tập cầm đàn, bấm phím, gảy đàn đúng kỹ thuật, rồi cùng nhau biểu diễn cuối giờ. Đây không chỉ là lớp năng khiếu, mà là không gian nhập môn di sản, nơi hát Then đàn Tính được trao truyền tự nhiên như hơi thở. Nông Lan Hương – người đã có 9 năm gắn bó với Then – dùng kỳ nghỉ hè để truyền lại những gì mình học được, với mong muốn “những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình… sẽ được nhiều bạn nhỏ biết đến và yêu thích hơn”. Khi một nữ sinh trung học có thể kéo cả xóm nhỏ đến với câu lạc bộ dân ca tự phát như thế, rõ ràng di sản không hề xa lạ với giới trẻ – vấn đề là ta có dám trao cho họ vai trò chủ động hay không.
Lớp Trống quân ở Hưng Yên: Di sản không nằm trong tủ kính
Nếu Bản Chuồng có Then, thì xã Phạm Ngũ Lão (Hưng Yên) có Trống quân. Ngày 05/8, tại đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh tổ chức bế giảng lớp truyền dạy nghệ thuật hát Trống quân năm 2026. Lớp được mở với mục tiêu rõ ràng: bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quê hương, đồng thời tạo điều kiện cho những người yêu thích nghệ thuật dân gian nâng cao kỹ năng thực hành và lan tỏa loại hình này trong cộng đồng. “Nhân dịp này, Ban tổ chức đã trao chứng chỉ hoàn thành khóa học cho 40 học viên tham gia lớp truyền dạy nghệ thuật hát Trống quân năm 2026.”
Điều đáng chú ý là học viên không chỉ học lịch sử hình thành, giá trị văn hóa của Trống quân mà còn được hướng dẫn thực hành làn điệu, kỹ năng đối đáp, biểu diễn và tổ chức sinh hoạt hát Trống quân. Buổi bế giảng không phải lễ “phát bằng”, mà là đêm trình diễn với 4 tiết mục đặc sắc, nhận tràng pháo tay nồng nhiệt của khán giả. Khi lãnh đạo ngành văn hóa nhấn mạnh Trống quân là “di sản quý báu cần được gìn giữ” và mong các học viên tiếp tục truyền dạy tại địa phương, lớp học này trở thành mắt xích quan trọng trong chiến lược bảo tồn di sản văn hóa: biến người học thành hạt nhân lan tỏa, chứ không chỉ thành người sưu tầm ký ức.
Câu lạc bộ dân ca ven biển Quảng Ninh: Diễn xướng sống trong đời sống cộng đồng
Ở vùng ven biển Quảng Ninh, hát nhà tơ và hát múa cửa đình – hình thức diễn xướng bắt nguồn từ ca trù – vẫn là phần không thể thiếu của nhiều lễ hội địa phương. Được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, loại hình này không được bảo tồn bằng… cấm sờ tới, mà thông qua mạng lưới câu lạc bộ dân ca ở cơ sở, trong đó có xã Đầm Hà. Câu lạc bộ Hát nhà tơ, hát múa cửa đình Đầm Hà từng có 46 thành viên; đến cuối tháng 7/2026, câu lạc bộ được kiện toàn và nay đã có 58 thành viên, với ban chủ nhiệm và đội ngũ cố vấn là những nghệ nhân tâm huyết.
Quan trọng hơn, các câu lạc bộ này không khép kín trong đình làng. Từ tháng 3/2024, câu lạc bộ Hát nhà tơ trong trường học ở Đầm Hà được thành lập với 50 học sinh tiểu học và THCS, luyện tập đều đặn mỗi tuần một buổi. Các em được trực tiếp học với Nghệ nhân Nhân dân Đặng Thị Tự, rồi tham gia các chương trình giao lưu văn nghệ khi đã thuần thục làn điệu. Việc duy trì hoạt động câu lạc bộ không chỉ giữ được di sản, mà còn tạo môi trường để thế hệ thiếu niên, nhi đồng trải nghiệm, hát trọn vẹn một bài, bộc lộ chất giọng, và nhất là gắn hát dân gian truyền thống với ký ức tuổi thơ, thay vì coi đó là “tiết mục bảo tàng”.
Từ Then đến Trống quân, nhà tơ: Bài học chung về bảo tồn di sản
Ba bức tranh – lớp Then hè ở Bản Chuồng, lớp Trống quân ở Phạm Ngũ Lão và các câu lạc bộ nhà tơ ven biển – cho thấy một công thức chung: bảo tồn di sản văn hóa hiệu quả nhất khi nó trở thành hoạt động thường nhật của cộng đồng, gắn với niềm vui học tập của trẻ em. Từ việc duy trì câu lạc bộ Hát Then – Đàn Tính tại Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc và kế hoạch tiếp tục lồng ghép văn hóa truyền thống vào hoạt động giáo dục, đến chủ đề “Phát triển văn hóa, con người giàu bản sắc Quảng Ninh” khuyến khích thành lập câu lạc bộ trong trường học, dễ thấy một xu hướng tích cực: di sản bước vào trường lớp, sân đình, nhà riêng, chứ không nằm trên văn bản.”
Tương lai của hát dân gian truyền thống vì vậy không nằm ở những lễ hội hoành tráng, mà ở việc có bao nhiêu lớp học miễn phí âm nhạc, bao nhiêu câu lạc bộ dân ca địa phương được nuôi dưỡng bền bỉ. Khi địa phương khuyến khích học viên Trống quân tiếp tục truyền dạy tại chỗ, khi đoàn thanh niên vận động lập câu lạc bộ thiếu nhi để nối dài mạch hát nhà tơ qua nhiều thế hệ, và khi một nữ sinh tự mở lớp Then trong kỳ nghỉ hè, chúng ta có quyền tin rằng di sản sẽ không bị “đứt gãy”. Điều còn thiếu, và cần được thúc đẩy mạnh hơn, là cơ chế hỗ trợ lâu dài để những hạt nhân cộng đồng này không chỉ bập bùng theo phong trào, mà trở thành ngọn lửa ổn định trong đời sống văn hóa.”
