Lớp học miễn phí âm nhạc: tuyến phòng thủ đầu tiên cho hát dân gian truyền thống
Những lớp học miễn phí âm nhạc truyền dạy hát dân gian truyền thống là các chương trình cộng đồng và nhà nước tổ chức, nơi bậc thầy và nghệ nhân trực tiếp huấn luyện trẻ em, thanh thiếu niên thực hành những làn điệu cổ như Trống quân, hát Then đàn Tính, hát nhà tơ, góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể bằng trải nghiệm sống chứ không chỉ bằng sách vở. Khi âm nhạc đại chúng chiếm sóng, nếu không có những không gian này, phần lớn di sản đã nằm yên trong kho lưu trữ. Việc mở lớp, lập câu lạc bộ, cho trẻ cầm đàn, cất tiếng đối đáp… là cách trả nghệ thuật về đúng môi trường: cộng đồng sống, thở cùng nó. Quan trọng hơn, đây không chỉ là chuyện dạy nhạc, mà là nuôi căn tính văn hóa trong từng đứa trẻ.
Hưng Yên: Trống quân hát bước ra khỏi đình làng nhờ lớp truyền dạy
Ngày 05/8, tại xã Phạm Ngũ Lão, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên tổ chức bế giảng lớp truyền dạy nghệ thuật Trống quân hát năm 2026. Thay vì chỉ còn vang lên trong ký ức các cụ cao niên, Trống quân giờ được dạy bài bản cho 40 học viên, những hạt nhân văn nghệ yêu thích hát dân gian truyền thống trên địa bàn. Đây là minh chứng rõ ràng: khi chính quyền coi bảo tồn di sản văn hóa là nhiệm vụ cụ thể, không phải khẩu hiệu, di sản sẽ sống. Lớp học này không chỉ truyền lịch sử, giá trị văn hóa của Trống quân, mà còn rèn kỹ năng đối đáp, tổ chức sinh hoạt, biểu diễn trước cộng đồng, biến người học thành chủ thể có thể tự đứng ra duy trì sinh hoạt Trống quân ở thôn, xã. “Nhân dịp này, Ban tổ chức đã trao chứng chỉ hoàn thành khóa học cho 40 học viên tham gia lớp truyền dạy nghệ thuật hát Trống quân năm 2026”.
Từ lớp hè hát Then đàn Tính đến niềm tự hào mới của trẻ vùng cao
Ở một xóm nhỏ Bản Chuồng, xã Xuân Trường, Cao Bằng, lớp học miễn phí hát Then đàn Tính do em Nông Lan Hương, học sinh lớp 11B2, đứng lớp mỗi ngày lại vang lên những câu Then mộc mạc cùng tiếng đàn. Đây là hình ảnh đối lập với nỗi lo “mất gốc”: một thiếu nữ Tày chủ động đưa di sản về làng, truyền cho hơn 20 em nhỏ đủ lứa tuổi đến học thường xuyên. Không giáo trình hàn lâm, lớp bắt đầu bằng việc học hát, ôn làn điệu, rồi từng em được hướng dẫn cầm đàn, bấm phím, gảy đúng kỹ thuật, cuối buổi cùng nhau biểu diễn để tập sự tự tin. Nếu nói bảo tồn di sản văn hóa là việc của nhà nước thì câu chuyện này cho thấy trách nhiệm đang dần dịch chuyển: cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ, đã bước lên tuyến đầu. Niềm vui của Hương không nằm ở danh hiệu, mà ở việc nhìn các em “biết cất lên những câu Then, tự tin đánh những giai điệu đầu tiên trên cây đàn Tính và luôn háo hức đến lớp”.
Quảng Ninh: câu lạc bộ dân ca biến lễ hội ven biển thành "sân khấu sống"
Tại các lễ hội ven biển Quảng Ninh, hát nhà tơ và hát múa cửa đình từng là nghi lễ không thể thiếu, nhưng nếu chỉ để trong đình làng, di sản này khó tránh khỏi lụi tàn. Cách làm của xã Đầm Hà cho thấy một hướng bảo tồn khôn ngoan: lập câu lạc bộ, kéo di sản ra khỏi không gian thuần nghi lễ, đưa vào đời sống. Câu lạc bộ hát nhà tơ, hát múa cửa đình từng có 46 thành viên, nay được kiện toàn lên 58 người, với hệ thống chủ nhiệm, cố vấn là các nghệ nhân tâm huyết. Chưa dừng ở đó, từ tháng 3/2024, một câu lạc bộ hát nhà tơ trong trường học được thành lập với 50 học sinh tiểu học và THCS tham gia luyện tập mỗi tuần. Khi trẻ em được trực tiếp học với Nghệ nhân Nhân dân, rồi được đưa lên các chương trình giao lưu văn nghệ, hát dân gian truyền thống không còn là “món cổ” để ngắm, mà trở thành trải nghiệm sống, gắn với ký ức tuổi thơ của một thế hệ mới.
Từ chương trình rời rạc đến hệ sinh thái bảo tồn di sản văn hóa
Điểm chung của những câu chuyện Trống quân Hưng Yên, hát Then đàn Tính ở Cao Bằng, Quảng Ninh là việc nhà nước và cộng đồng cùng xây dựng mạng lưới lớp học miễn phí âm nhạc, câu lạc bộ dân ca để cứu những loại hình đang nằm trong danh mục di sản văn hóa phi vật thể nhưng có nguy cơ mai một. Tỉnh đặt ra chủ đề “phát triển văn hóa, con người giàu bản sắc”, trường phổ thông lập câu lạc bộ nghệ thuật, nghệ nhân truyền dạy, thanh niên tổ chức lớp hè… tất cả ghép lại thành một hệ sinh thái, nơi mỗi địa phương chịu trách nhiệm với di sản của mình. Thời gian tới, khi các trường tiếp tục lồng ghép văn hóa truyền thống vào giáo dục, khi học viên Trống quân được kỳ vọng trở thành người truyền dạy ở cơ sở, mục tiêu không chỉ là “giữ một làn điệu”, mà là xây dựng thế hệ trẻ biết tự hào, biết hát dân gian truyền thống như một phần tự nhiên của đời sống.
